Büyükdere Caddesi’nde yükselen cam cepheli konut ve karma kullanım yapıları, Karaköy’de bir gümrük antreposundan dönüştürülen ilk İstanbul Modern ve Taksim Meydanı’nın kırmızı küreli yeni Atatürk Kültür Merkezi. Bu üç farklı İstanbul manzarasında aynı mimarın imzası var: Murat Tabanlıoğlu. Murat Tabanlıoğlu’nu okumak, 1990'lardan bugüne İstanbul’un nasıl dönüştüğünü okumak demek. Mimarlığı, modern Cumhuriyet mimarlığının mirasını devralan bir ofisin bu mirası küreselleşen bir metropolün ihtiyaçlarıyla nasıl buluşturduğunu gösteriyor.
Murat Tabanlıoğlu Kimdir? Taksim’de Başlayan Bir Mimari Hafıza
Murat Tabanlıoğlu’nun hikâyesi, kendi ifadesiyle Taksim’de, doğup büyüdüğü yerde başlıyor. Babası, Atatürk Kültür Merkezi’nin mimarı Hayati Tabanlıoğlu. Babasının yaptığı AKM kapılarını açtığında Murat Tabanlıoğlu henüz 8 yaşındaydı. Mimarlık eğitimini Viyana’da aldı. Viyana Teknik Üniversitesi Mimarlık Bölümü’nü bitirdikten sonra Viyana’da tanınmış mimarlarla çalışarak deneyim kazandı ve 1990'da Türkiye’ye döndü. Aynı yıl babası Dr. Hayati Tabanlıoğlu ile Tabanlıoğlu Mimarlık’ı kurdu. Melkan Gürsel Tabanlıoğlu da 1995'te ofise katıldı. Bugün çalışmalarını mimarlık, kentsel tasarım ve tasarım alanlarında çalışan +MURAT TABANLIOĞLU Studio çatısı altında sürdürüyor. Mimarlık eğitimine de katkı veriyor. İstanbul Bilgi Üniversitesi ve Kadir Has Üniversitesi’nde masterclass stüdyo programları yürütüyor.
Hangi Dönemin Mimarı? Büyükdere’den Haliç’e Dönüşen Bir İstanbul
Murat Tabanlıoğlu’nu kendi döneminde doğru konumlandırmak için ofisin iki evresine bakmak gerekiyor. İlk evrede Hayati Tabanlıoğlu, Erzurum Atatürk Üniversitesi, Atatürk Kültür Merkezi ve İstanbul Atatürk Havalimanı gibi büyük devlet yapılarını gerçekleştirdi. Bu yapılar Cumhuriyet’in kamu eliyle yürüyen modernleşme programının parçasıydı.
1990'dan sonraki ikinci evrede ise ölçek, işveren ve program değişti. Ofisin çalışmaları konut, ofis, karma kullanım, kamu ve kültür yapıları, endüstriyel projeler ve yüksek yapılar gibi geniş bir yelpazeye yayıldı. İstanbul’un özel sermayeyle büyüyen iş merkezleri, alışveriş ve yaşam kompleksleri bu dönemin belirleyici yapı türleriydi. Kentin kuzeyindeki iş merkezinde çok işlevli yapıların art arda açılması, kentsel gelişimi o yöne doğru taşıdı.
Dönemin mimari tartışmalarından biri bu yeni yapıların kentle kurduğu ilişkiydi. O yıllarda açılan çok işlevli yapıların çoğu, koridor ve galerileri dükkânlarla çevrili büyük kapalı “kutular” olarak tasarlanıyordu. Tabanlıoğlu’nun bu dönemdeki projeleri, kapalı kutu yerine kamusal alanı, şeffaflığı ve yeniden kullanımı öne çıkaran bir cevap arıyor. Mimarın kendisi de 2014'te bu dönüşümü şöyle tarif ediyordu: İstanbul gibi özellikle son on yılda olağanüstü bir kentsel dönüşüm yaşayan bir şehirde, gerçekte neler olduğuna bakmak hayati görünüyor.
Murat Tabanlıoğlu’nun Mimari Yaklaşımı: Şeffaflık, Kamusallık ve Var Olanla Çalışmak
Murat Tabanlıoğlu’nun İstanbul’daki yapılarında üç eğilim sürekli olarak öne çıkıyor.İlki, binayı kamusal alanın devamı olarak düşünmek. Ofisin İstanbul Modern için yaptığı tanım bunu açıkça gösteriyor. Terk edilmiş bir antrepodan dönüştürülen müze kamusal alanın bir uzantısı olarak ele alındı. Benzer bir fikir Kanyon’da da var. Proje kente bir meydan ve kentin merkezinde yeşil, canlı bir yaya bölgesi kazandırma hedefiyle tanımlanıyor.
İkincisi şeffaflık. İstanbul Modern’de şeffaf cam bölücüler mekânlar arasında süreklilik sağlıyor, geniş cam açıklıklar ise içeriye ışık alıyor. Yeni AKM için de mimarın sözü aynı yönü işaret ediyor: “Bu bina çok şeffaf olacak. Bütün meydanı değiştirecek.”
Üçüncüsü, mevcut yapıyla çalışma becerisi. Bir antrepoyu müzeye, bir kültür merkezini yeni bir kültür kompleksine, tarihî bir tersaneyi kentsel alana dönüştüren projeler, Tabanlıoğlu mimarlığında “var olanı yeniden okumanın” önemli bir yer tuttuğunu gösteriyor. Mimarın meslek tanımı da bu anlayışla örtüşüyor. Bir söyleşisinde mimarın görevinin kendini tatmin eden işler değil, “insanlara uygun binalar yapmak” olduğunu, mimarı heykeltıraştan ayıranın da bu olduğunu söylüyor.
Murat Tabanlıoğlu’nun İstanbul’daki Öne Çıkan Yapıları
İstanbul Modern (2004): Bir Gümrük Antreposundan Müzeye
Karaköy’deki 4 No’lu Antrepo’nun dönüşümü, Tabanlıoğlu’nun İstanbul’daki en çok bilinen işlerinden. 8.000 metrekarelik yapı 2004 yılının başında İstanbul Modern’e teslim edildi ve Tabanlıoğlu Mimarlık tarafından kısa sürede donanımlı bir müzeye dönüştürüldü. Proje, ofisin kayıtlarına göre Nisan–Aralık 2004 arasında tamamlandı. Yaklaşımın ana fikri “minimum müdahale” idi. Mevcut yapısal öz korundu ve sanat eserlerinin öne çıkması için sadelik tercih edildi. Müze bu binada 14 yıl boyunca Türkiye’nin ilk modern ve çağdaş sanat müzesi olarak hizmet verdi.
Kanyon (2006): Levent’te Açık Hava Fikri
Büyükdere Caddesi’ndeki Kanyon, alışveriş, ofis ve konutu bir araya getiren karma kullanımlı bir kompleks. Ofisin proje kaydına göre 2001–2006 yılları arasında gerçekleştirilen ve yaklaşık 250.000 metrekare kullanım alanına sahip proje, Tabanlıoğlu, Jerde ve Arup ortaklığıyla tasarlandı. Kanyon’u dönemin kapalı alışveriş merkezlerinden ayıran, iç mekâna kapanmayan, açık hava kurgusuydu. Kanyon, 2006 Cityscape Architectural Review Ödülleri’nde “Commercial Built” kategorisinde ödül aldı.
Levent Loft ve Loft Gardens: Büyükdere’de “Soft Loft”
Levent Loft, endüstriyel loft yaşamını İstanbul’un iş merkezine taşıyan bir konut projesi. Onu tamamlayan Loft Gardens için ofis şu tanımı yapıyor: Proje, kentin merkezi iş bölgesinin ana hattı üzerindeki bir dönüşüm projesi olan Levent Loft’un başarısının ardından, onu tamamlayan bir blok olarak “soft loft” konseptiyle tasarlandı. 21 katlı, şeffaf konut bloğu, özel terasları, balkonları ve bahçe avlularıyla dikey bahçeler etrafında kurgulandı. Loft dairelerde açıkta bırakılan havalandırma kanalları, beton zemin, kâgir ve oluklu çelik elemanlar, loft tasarımının açıklık ve yaratıcılık ruhuyla korundu.
İstanbul Sapphire: Dikey Bahçelerle Yükselen Bir Kule
Büyükdere Caddesi’nin silüetini belirleyen yapılardan İstanbul Sapphire, 261 metre yüksekliğiyle Tabanlıoğlu’nun yüksek yapı ölçeğindeki en görünür işi. Mimar, yapıyı tanımlarken çevredeki yüksek yapılarla uyum içinde yükseldiğini, dikey bahçeler gibi doğa dostu kullanımlar sayesinde yine de insan ölçeğinde kaldığını vurguluyor. Yapının cephesi iki bağımsız kabuktan oluşuyor. Üçüncü bodrum katındaki metro istasyonu bağlantısı ise kuleyi kentin toplu ulaşım ağına doğrudan bağlıyor.
Yeni Atatürk Kültür Merkezi (2021): Babadan Oğula Bir Yapı
Tabanlıoğlu’nun İstanbul’daki en sembolik projesi, hiç kuşkusuz babasının imzasını taşıyan bir yapıyla ilgili. Hayati Tabanlıoğlu’nun AKM’si 12 Nisan 1969'da İstanbul Kültür Sarayı adıyla açıldı. 27 Kasım 1970'te bir temsil sırasında çıkan yangından sonra onarıldı ve 1978'de Atatürk Kültür Merkezi adıyla yeniden açıldı.
Yeni bina, Tabanlıoğlu ofisinin bu yapıyla ilk teması değildi. Kaynaklar projeyi Tabanlıoğlu Mimarlık’ın üçüncü AKM projesi olarak tanımlıyor. 2008'den beri kullanılmayan eski yapı yıkıldı ve yeni binanın temelleri 10 Şubat 2019'da atıldı. Yapı 13 yıllık bir aradan sonra 29 Ekim 2021'de yeniden kapılarını açtı. Eski binanın yıkılıp yeniden yapılması kamuoyunda uzun süre tartışıldı. Açılışta korunan Atatürk Kültür Merkezi adı da bu tartışmanın bir parçasıydı.
Yeni AKM bir opera binasından fazlasını içeriyor. Kompleks tiyatro, sinema, sergi salonları ve kütüphaneyle bir kültür kompleksi olarak tasarlandı. Tabanlıoğlu projeyi tanıtırken yeni AKM’nin iki girişi olacağını, böylece alanın bir kültür sokağına dönüşeceğini anlatıyordu. Yapının imzası ise opera salonunu taşıyan kırmızı küre. Küre, 15 bin özel el yapımı kırmızı seramikle kaplandı. Cephe tasarımında gün ışığından en yüksek verimi almak hedeflenirken bir yeşil çatı sistemi de uygulandı. Proje tanıtıldığında mimar, babasına karşı en büyük vefasının ön cepheyi olduğu gibi korumak olduğunu söylemişti.
İstanbul Mimarlığında Murat Tabanlıoğlu’nun İzleri
Murat Tabanlıoğlu’nun İstanbul’a katkısı, kentin birbirinden çok farklı üç bölgesinde somut biçimde okunabiliyor. Büyükdere Caddesi’nde Kanyon, Levent Loft, Loft Gardens ve İstanbul Sapphire, iş merkezinin karma kullanımlı ve yüksek yoğunluklu yeni yüzünü biçimlendirdi. Aynı bölgede Zorlu Center da ofisin işleri arasında yer alıyor. Proje, Emre Arolat Architects ile birlikte gerçekleştirildi. Karaköy’de İstanbul Modern ile kıyıdaki bir liman yapısının kültürel kullanıma açılabileceğini gösterdi. Taksim’de ise AKM ile Cumhuriyet döneminin en sembolik kültür yapılarından birinin yeniden inşasını üstlendi. Tarihî dokuyla ilişkili işler de bu tabloyu tamamlıyor. Ofisin restorasyon projeleri arasında 16. yüzyıldan kalma Beyazıt Kütüphanesi ve Tarabya Oteli bulunuyor. Haliç’te ise tarihî tersaneyi kapsayan Tersane İstanbul kentsel dönüşüm projesi yer alıyor.
Tabanlıoğlu, İstanbul’u yalnızca tasarlamadı, onu bir anlatı konusu olarak da ele aldı. Türkiye’nin Venedik Mimarlık Bienali’ne katıldığı ilk yıl olan 2014'te, Türkiye Pavyonu’nda sergilenen “Places of Memory” (Hafıza Mekânları) projesinin küratörlüğünü yaptı. Sergiyi İstanbul Kültür Sanat Vakfı (İKSV) üstlendi. Ekip yedi ay boyunca kendi İstanbul ilişkilerini araştırıp belgeledi. Proje çıkış noktasını Taksim’den alıyordu ve sergi duyurusunda kullanılan görsel, Levent’teki Sapphire’ın gözlem terasından çekilmiş bir fotoğraftı. Mimarın kendi yapısı, kenti anlatan serginin penceresine dönüşmüştü.
Bugünden Bakıldığında Murat Tabanlıoğlu’nun Mimari Mirası
Murat Tabanlıoğlu’nun mirasını değerlendirirken ilginç bir paradoksla karşılaşılıyor. İstanbul Modern’in antrepo binası artık yerinde değil. Müzenin Renzo Piano Building Workshop tarafından tasarlanan yeni binası 4 Mayıs 2023'te Karaköy’deki özgün konumunda açıldı ve bugün 4 No’lu Antrepo’nun bir zamanlar bulunduğu kıyıda yükseliyor. Tabanlıoğlu’nun “minimum müdahale” ile kurduğu müze artık fiziksel değil, kentsel bir hafıza olarak yaşıyor. Karaköy kıyısının bir kültür alanı olarak algılanmasında bu ilk dönüşümün payı büyük.
AKM’de ise miras katmanlı bir anlam taşıyor. Yapı Kültür Envanteri’nde “Cumhuriyetin 100 Yapısı” ve “Modern Mimari Miras” temaları altında kayıtlı. Bir babanın tasarladığı yapının oğul tarafından yeniden yorumlanması, İstanbul’un modern mimarlık tarihinde benzerine az rastlanan bir süreklilik yaratıyor. Mimarlık camiasının değerlendirmeleri de bu üretimin uluslararası karşılığını gösteriyor. Loft Gardens 2011'de, Bodrum Uluslararası Havalimanı ise 2013'te RIBA Uluslararası Ödülü’ne layık görüldü. Tabanlıoğlu ayrıca 2013 Ağa Han Mimarlık Ödülü’nün Master Jüri’sinde yer aldı. Büyükdere’nin cam cephelerinden Taksim’in kırmızı küresine uzanan bu çizgi, İstanbul’un son otuz yılda geçirdiği dönüşümün mimari kaydı olarak okunabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Murat Tabanlıoğlu kimdir?
Murat Tabanlıoğlu, İstanbullu bir mimar. Viyana Teknik Üniversitesi’nde mimarlık eğitimi aldı. 1990'da babası Hayati Tabanlıoğlu ile Tabanlıoğlu Mimarlık’ı kurdu. Bugün +MURAT TABANLIOĞLU Studio’nun kurucusu olarak çalışıyor.
Murat Tabanlıoğlu hangi dönemin mimarıdır?
1990'lardan günümüze uzanan çağdaş Türk mimarlığı döneminde üretiyor. İstanbul’un karma kullanımlı yapılar, yüksek yapılar ve kültür odaklı dönüşüm projeleriyle şekillendiği dönemin öne çıkan isimlerinden biri.
Murat Tabanlıoğlu’nun İstanbul’daki eserleri nelerdir?
İstanbul Modern’in 4 No’lu Antrepo’daki ilk binası, Kanyon (Jerde ve Arup ile), Levent Loft, Loft Gardens, İstanbul Sapphire, Zorlu Center (Emre Arolat Architects ile) ve yeni Atatürk Kültür Merkezi öne çıkan İstanbul yapıları arasında yer alıyor.
Yeni AKM’nin mimarı kimdir?
Taksim’deki yeni Atatürk Kültür Merkezi’ni, ilk AKM’nin mimarı Hayati Tabanlıoğlu’nun oğlu Murat Tabanlıoğlu tasarladı. Yapı 29 Ekim 2021'de açıldı.
Murat Tabanlıoğlu ile Hayati Tabanlıoğlu arasındaki bağ nedir?
Hayati Tabanlıoğlu, Murat Tabanlıoğlu’nun babası ve 1969'da açılan ilk AKM’nin mimarı. Baba ve oğul 1990'da Tabanlıoğlu Mimarlık’ı birlikte kurdu.
İstanbul Modern’i hangi mimar tasarladı?
Müzenin 2004'te açılan ilk binası, Tabanlıoğlu Mimarlık’ın bir gümrük antreposunu dönüştürmesiyle ortaya çıktı. 2023'te aynı konumda açılan yeni bina ise Renzo Piano Building Workshop’un tasarımı.
#MuratTabanlıoğlu #MuratTabanlıoğluKimdir #MuratTabanlıoğluEserleri #TabanlıoğluMimarlık #YeniAKM #AtatürkKültürMerkezi #İstanbulModern #KanyonLevent #ÇağdaşTürkMimarlığı #İstanbulMimarisi #İstanbulMimarlıkTarihi