Gaspare Fossati: Ayasofya'dan Darülfünun'a Tanzimat İstanbul'unun Mimari Dili
Gaspare Fossati: Ayasofya'dan Darülfünun'a Tanzimat İstanbul'unun Mimari Dili

20 Mayıs 1837'de İstanbul'a ulaşan genç bir mimarın görevi, Beyoğlu sırtlarında Rus Çarlığı için yeni bir elçilik sarayı inşa etmekti. Gaspare Fossati'nin İstanbul serüveni ise bu tek yapının çok ötesine geçti. Tanzimat Fermanı'nın ilanından yaklaşık bir buçuk yıl önce şehre gelen İsviçreli mimar, yirmi bir yıl boyunca Osmanlı başkentinin en görünür noktalarında çalıştı.

Sultan Abdülmecid'in görevlendirmesiyle Ayasofya'yı kapsamlı biçimde onardı. Ayasofya ile Sultanahmet Camii arasında Tanzimat'ın üniversite idealini temsil eden Darülfünun binasını yükseltti. Bâbıâli'ye devletin evrakını yangına karşı koruyacak bir arşiv binası kazandırdı. Bu nedenle Gaspare Fossati'nin eserleri, ahşap evlerle kubbeli taş anıtların biçimlendirdiği İstanbul silüetine kâgir ve Batı üslubundaki yapıların nasıl girdiğini anlamak için temel bir başvuru noktasıdır.

 

Gaspare Fossati Kimdir? Morcote'den St. Petersburg'a Bir Mimari Formasyon

 

 

Gaspare Trajano Fossati, 7 Ekim 1809'da İsviçre'nin İtalyanca konuşulan Ticino kantonundaki Morcote'de doğdu. Kuşaklar boyunca mimar ve ressam yetiştiren bir ailenin üyesiydi. Mimarlık eğitimini Milano'daki Brera Akademisi'nde tamamladı ve 1827'de mezun oldu.Diploma projesinin konusu "bir başkent için arşiv binası"ydı ve bu çalışma ona altın madalya kazandırdı. Fossati, yaklaşık yirmi yıl sonra aynı programı İstanbul'da, Bâbıâli'nin arşiv binasında gerçek bir yapıya dönüştürecekti. Mezuniyetin ardından İtalya'yı dolaştı, Venedik ve Roma'da tarihî yapıların rölövelerini çizdi.

 

1830'ların başında, Rusya'da çalışan amcasının teşvikiyle St. Petersburg'a gitti. Burada saraylar, kiliseler ve konutlar tasarladı. Projelerinde neoklasik üslubun yanında eklektik, romantik ve oryantalist yorumlar da yer alıyordu. 1836'da saray mimarı unvanını aldı ve aynı yıl İstanbul'daki Rus elçilik binasının yapımıyla görevlendirildi.

 

Tanzimat Dönemi İstanbul Mimarisi: Ahşap Kentten Kâgir Yapıya

Fossati geldiğinde İstanbul hâlâ geleneksel Osmanlı başkenti görünümünü koruyordu. İki ve üç katlı ahşap evlerin arasından yükselen kubbeli taş anıtlar, şehrin silüetini belirleyen başlıca kontrastı oluşturuyordu. 1839'da ilan edilen Tanzimat ile birlikte devletin yeni kurumları kendilerini mimari üzerinden de ifade etmeye yöneldi.

 

Mustafa Reşid Paşa'nın Londra elçiliği döneminde gönderdiği raporlarda ahşaptan kâgir yapıya geçiş ve yabancı mimar çalıştırma fikri öne çıkıyordu. Osmanlı Devleti'nde inşaat işleri için yabancı mimar görevlendirilmesi Abdülmecid döneminde (1839-1861) resmî bir uygulamaya dönüştü. Önemli yapıların programı Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliyye'de görüşülüyordu.

 

1846'da Darülfünun ve Hazine-i Evrak binaları için alınan kararlarda yapıların Avrupa'daki örneklere uygun olması istendi. Kararlarda yer ve program belirlendi, inşaatın Fossati'ye verilmesi uygun görüldü. Avrupa'da eğitim almış, şehirde hazır bulunan ve büyük bir şantiyeyi yönetmiş olan Fossati, Tanzimat yönetiminin bu arayışında doğal bir muhatap hâline gelmişti.Kardeşi Giuseppe Fossati de 1839'da Brera'daki eğitimini tamamlayıp ağabeyinin yanına geldi. İki kardeş, Ayasofya restorasyonu da dâhil olmak üzere birçok projede birlikte çalıştı. Giuseppe ayrıca 1845-1846'da Dolapdere yamacındaki Saint Esprit Kilisesi'ni inşa etti.

 

Gaspare Fossati'nin Mimari Yaklaşımı: Batı Üslubu ile İstanbul Silüeti Arasında

Fossati'nin İstanbul'daki yapıları Neo-Rönesans ve neoklasik çizgide tanımlanır. Brera Akademisi'nin öğrencilerine kazandırdığı bu dil, Tanzimat yönetiminin talep ettiği Avrupai görünümle örtüşüyordu. Tuğla beden duvarlarıyla yükselen kâgir yapım, bu binaların ortak özelliğidir.Ancak İsviçre'deki Bellinzona arşivinde korunan Fossati çizimleri, mimarın yerel mimariyle de yakından ilgilendiğini gösterir. Sultanahmet Camii, Eminönü'ndeki Valide Camii, Ortaköy Camii, Aynalıkavak Kasrı ve Kapalıçarşı'ya ait eskizler bu ilginin belgeleridir. Arşivde hamamlar üzerine etütler ve oryantalizan bir hamam tasarımı da yer alır.Bu ilginin en somut izi, Bekir Ağa Bölüğü olarak tanınacak askerî hastane için hazırladığı uygulanmamış bir öneridir. Üzerinde "stile orientale" notu bulunan cephe tasarımı, taç kapıdan esinlenen yükseltilmiş bir giriş, basık bir kubbe ve Lale Devri çeşmelerini hatırlatan bir cephe düzeni öneriyordu. Uygulanan proje ise Batı üslubundaydı.Yine de Fossati'nin bu yapı için çizdiği eskizlerde arka plandaki Süleymaniye kubbeleri belirgin biçimde yer alır. Gerçekleşmeyen kubbe fikri, birkaç yıl sonra Hazine-i Evrak binasında hayata geçti. Fossati'nin yapıları bu yüzden yalnızca dışarıdan getirilmiş bir üslubun tekrarı olarak değil, yeni bir mimari dilin tarihî şehir dokusuyla kurduğu ilişkinin belgesi olarak da okunur.

 

Sizi Daha Yakından Tanıyalım
Bu yazı neden ilginizi çekti?
Size en yakın seçeneği işaretleyin.


Gaspare Fossati'nin İstanbul'daki Öne Çıkan Yapıları

 

Rus Elçiliği Sarayı: Beyoğlu Sırtında Yeni Bir Ölçek

 

 

Rus elçiliğinin Beyoğlu'ndaki büyük ahşap konağı 1831'deki yangında tamamen yanmıştı. 1828-1829 savaşından güçlenerek çıkan Rus Çarlığı, yerine daha gösterişli bir elçilik sarayı istiyordu. Ön hazırlıkları 1838'de başlayan yapının projesi 1839 Şubatında çar tarafından onaylandı.Neo-Rönesans ve neoklasik çizgideki saray, 1845'te açılış yapılabilecek düzeye ulaştı ve tüm ayrıntılarıyla 1849'da tamamlandı. Yaklaşık yüz metreye varan cephesi ve prizmatik kâgir kütlesiyle ahşap ağırlıklı çevresinden belirgin biçimde ayrılıyordu. Şantiyede İtalyan ustalar ve İtalyan malzemesi yoğun olarak kullanıldı, şantiye düzeni de İstanbul için yeniydi.Yapı bugün İstiklal Caddesi'nin Marmara'ya bakan tarafında, bahçe içinde Rusya'nın konsolosluk binası olarak kullanılmaktadır.

 

Bekir Ağa Bölüğü: Tarihî Yarımada'da Bir Tanzimat Yapısı

 

 

Osmanlı yönetiminin Fossati'ye yaptırdığı ilk yapılardan biri, Bâb-ı Seraskerî alanında inşa edilen iki yüz elli kişilik askerî hastanedir. Tarihî Yarımada'nın sırtında yükselen bu yapının cephesi de yüz metreye yaklaşıyordu. Bina sonraki yıllarda kışla ve tutukevi olarak kullanıldı, Bekir Ağa Bölüğü adıyla tanındı.Yapı bugün İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi olarak kullanılmaktadır. Zaman içindeki değişiklikler ve ekler nedeniyle özgün plan özelliklerinin ve bezemesinin büyük kısmını yitirmiştir.

 

Bâbıâli'de Hazine-i Evrak Binası

 

 

Fossati'ye Bâbıâli avlusunda devlet arşivini koruyacak bir bina yapma görevi verildiğinde, diploma projesinin konusu gerçek bir yapıya dönüşmüş oldu. Alay Köşkü karşısındaki geniş saçaklı kapının iç tarafında yer alan ortası kubbeli bina bu siparişin ürünüdür.

Belgeleri yangından korumak için binanın merdiveni, kat döşemeleri ve kapı kanatları İstanbul Tersanesi'nde demirden üretildi. Fossati'nin tasarım çizimlerinde Aya İrini, Ayasofya ve Alay Köşkü'nün kubbeleri arka planda yer alır. Yeni binanın kubbesi, bu tarihî çevreyle kurulan ilişkinin bir parçası olarak tasarlanmıştı.

 

Darülfünun Binası: Ayasofya ile Sultanahmet Arasında Bir Tanzimat Anıtı

 

 

Kasım 1846'da Fossati ile Ayasofya yakınında bir darülfünun binası inşası için sözleşme imzalandı. Avrupa üniversitelerini örnek alan, üç katlı ve 125 odalı büyük bir yapı tasarlanmıştı. İnşaat uzun yıllar sürdü.Bina tasarlandığı amaçla kalıcı bir kullanım bulamadı. İlk Osmanlı Meclis-i Mebusanı 1877'de burada toplandı. Yapı daha sonra Evkaf ve Adliye nezaretlerine, Cumhuriyet döneminde de İstanbul Adliye Sarayı'na ev sahipliği yaptı.3 Aralık 1933 gecesi çıkan yangında harap oldu. Bir süre ayakta kalan beden duvarları da sonradan söküldü ve tuğlaları satıldı. Dönemin kartpostallarında Ayasofya ile Sultanahmet Camii arasında görülen bu yapı, 1883 tarihli bir İtalyan gazetesinde modern İstanbul'un en büyük anıtı olarak anılmıştı.

 

Baltalimanı'nda Reşid Paşa Sahil Sarayı

 

 

 

1847 tarihli projeyle Sadrazam Mustafa Reşid Paşa için inşa edilen sahil sarayı, paşanın ahşap yalısının yanında kâgir olarak yükseldi. 1850'de şantiyeyi gören Lamartine, burada üç yüz ile dört yüz kişilik bir ekibin çalıştığını aktarır. Malzemenin ve ustaların büyük bölümü İtalya'dan gelmişti.Sedat Hakkı Eldem, yapının planını zamanına göre çok modern ve alışılmışın dışında bulmuş, Avrupa tarzındaki parkına dikkat çekmiştir. Yapı uzun süre 1860'lı yıllarda Balyanlar tarafından inşa edilmiş gibi tanıtıldı. Oysa Reşid Paşa 1858'de vefat etmişti. Fossati'nin 1855'te yanına eklediği hünkâr dairesi bugün İstanbul Üniversitesi'nin sosyal tesisi olarak kullanılmaktadır.

 

Mimari Değeri Yüksek Yeni İlanlardan ve Seçkin Portföyümüzden İlk Siz Haberdar Olun
E-bültenimize abone olun, mimari değeri yüksek gayrimenkulleri ve yeni portföyleri yakından takip edin.


Galata'dan Cağaloğlu'na: Kilise, Tiyatro ve Elçilikler

Fossati, 1841-1843 yılları arasında Galata'da Voyvoda Caddesi yakınındaki San Pietro e Paolo Kilisesi'ni yeniden inşa etti. 1846'da Galatasaray'ın karşısında Naum için ahşap iç mekânlı, zengin bezemeli bir tiyatro yaptı. Bu tiyatro 1870'teki büyük Beyoğlu yangınında yok oldu.Mimar, 1850'de Hollanda Elçiliği için yeni bir bina, 1856'da Cağaloğlu'nda İran için bir elçilik sarayı inşa etti. Beyazıt Camii hazîresindeki Reşid Paşa Türbesi de onun hazırladığı projelerden biridir. Kırım Savaşı yıllarında yaptığı askerî binalar, Eminönü'ndeki karakol ve Alay Köşkü bitişiğindeki ilk Telgrafhane binası ise günümüze ulaşmamıştır.

 

Ayasofya Restorasyonu (1847-1849): Gaspare Fossati'nin En Kapsamlı Çalışması