Bruno Taut, 20. yüzyılın ilk yarısında Alman modern mimarlığına yön veren isimlerden biridir. 1914'te Köln'de kurduğu Cam Pavyon, Ekspresyonist mimarlığın simge yapılarından biri olarak anılır. Weimar Cumhuriyeti yıllarında tasarladığı Berlin konut yerleşimleri ise bugün UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alır.Hikâyenin daha az bilinen son bölümü İstanbul'da geçer. Taut, 1936'da Güzel Sanatlar Akademisi'nde mimarlık bölümünün başına geçti ve 1938'deki ölümüne kadar bu şehirde yaşadı. Fındıklı'daki Akademi'den hem Türkiye'nin mimarlık eğitimini yeniden biçimlendirdi hem de Erken Cumhuriyet'in okul yapılarını tasarladı.Bruno Taut'un eserlerini ve İstanbul'daki izlerini okumak, bir mimarın biyografisinden fazlasını okumak demektir. Bu izler, modern mimarlığın iklim, gelenek ve yerle nasıl konuşabileceğine dair bir dönem tartışmasını da taşır.

Bruno Taut Kimdir? Kristal Ütopyalardan Toplu Konuta Bir Mimarın Portresi

Bruno Julius Florian Taut, 4 Mayıs 1880'de Doğu Prusya'daki Königsberg'de doğdu. Mimarlık eğitimini memleketindeki yapı okulunda tamamladıktan sonra Berlin'de Bruno Möhring'in bürosunda çalıştı. 1909'da Franz Hoffmann ile kendi bürosunu kurdu. Mimar olan kardeşi Max Taut da bir süre sonra bu ortaklığa katıldı.

1910'da Deutscher Werkbund'a üye olan Taut, kariyerinin ilk on yılında cam ve renk üzerine kurduğu düşsel projelerle tanındı. 1921-1924 yılları arasında Magdeburg'un kent mimarı olarak görev yaptı. 1920'lerde ise Berlin'in büyük ölçekli toplu konut yerleşimlerini tasarladı.Nazilerin iktidara gelmesiyle 1933'te Almanya'dan ayrıldı. İsviçre üzerinden Japonya'ya geçti ve üç yılı aşkın bir süre orada kaldı. 10 Kasım 1936'da İstanbul'a geldi. 24 Aralık 1938'de bu şehirde hayatını kaybetti.

Ekspresyonizmden Yeni Yapı'ya: Bruno Taut'u Kendi Döneminde Okumak

Bruno Taut'un mimarlığı, Birinci Dünya Savaşı'ndan Nazi iktidarına uzanan çalkantılı bir dönemin içinde biçimlendi. Bu dönem iki farklı evrede okunabilir. İlki savaş yıllarının düşsel Ekspresyonizmi, ikincisi Weimar Cumhuriyeti'nin konut odaklı modernizmidir.

Savaş yıllarında ve hemen ardından Taut, inşa edilmesi beklenmeyen kâğıt projeler üretti. Alpine Architektur adlı çizim dizisinde Alplerin doruklarını camdan yapılarla taçlandırmayı önerdi. Die Stadtkrone (Kent Tacı) kitabında ise kentin merkezine kristal bir yapı yerleştiren bir topluluk ütopyası kurdu. 1918'de Arbeitsrat für Kunst'un (Sanat İçin Çalışma Konseyi) kurucuları arasında yer aldı. 1919-1920'de mimarlar arasında dolaşan ve Gläserne Kette (Cam Zincir) adıyla bilinen mektuplaşmayı başlattı.

Savaş sonrası Almanya'sında asıl mesele ise konut sıkıntısıydı. 1920'lerde Berlin'de Neues Bauen (Yeni Yapı) adıyla anılan anlayış, sağlıklı, hijyenik ve insani konutu mimarlığın merkezine taşıdı. Taut bu dönemde ütopyalarını gündelik hayata çevirdi. Kristal kentlerin yerini bahçeli, güneş alan ve renkli konut blokları aldı.1933, bu çizginin kırıldığı yıldır. Taut önce Japonya'ya, ardından Türkiye'ye geçti. Türkiye o yıllarda Almanca konuşan pek çok mimar ve şehirciyi modernleşme programının parçası olarak davet ediyordu. Taut, Ernst Arnold Egli'nin bıraktığı görevi devraldı. Böylece Erken Cumhuriyet'in yeni bir mimari kimlik arayışının tam ortasına yerleşti.

Bruno Taut'un Mimari Anlayışı: Renk, İklim ve Üslubun Ötesinde Bir Modernlik

Bruno Taut'un mimarlığını çağdaşlarından ayıran ilk unsur renktir. Cam Pavyon'un kubbesi renkli cam panellerden oluşuyordu. Berlin'deki Falkenberg yerleşimi, cephelerindeki canlı renkler nedeniyle "Boya Kutusu Sitesi" (Tuschkastensiedlung) adıyla anıldı. Magdeburg'da kent mimarlığı yaptığı yıllarda da kentteki bazı yapıların cephelerini farklı renklere boyatan çalışmalar yürüttü.

İkinci unsur, mimarlığı bir üslup meselesi olarak görmeyi reddetmesidir. Türkiye'deki okul yapıları üzerine yapılan akademik çalışmalar, Taut'un modern mimarlığın biçimci yanına mesafeli durduğunu vurgular. Taut, üslup tartışmaları yerine yapının iklimine, malzemesine ve işlevine uygunluğunu öne çıkardı. 1938'de Japon dostu Tokugen Mihara'ya yazdığı bir mektupta, Türkiye'de "kübik" adıyla yayılan moda mimarlığa karşı hem yapılarında hem derslerinde mücadele ettiğini anlatır.Bu tutum, onu ulusal üslup arayışından da ayırdı. Taut, Mimarî Bilgisi'nde milliyetçi mimarlığın kötü, iyi mimarlığın ise kendiliğinden millî olduğunu savunan bir ilke ortaya koyar. Araştırmacılar, Taut'u kendi kuşağında modernizmin katı ilkelerini sorgulayan ve onları tarih, gelenek, süreklilik ve yer kavramlarıyla buluşturmaya çalışan ilk mimarlar arasında sayar.Japonya yılları bu düşünceyi besledi. Taut, Kyoto'daki Katsura İmparatorluk Villası'nın sade mimarisini modernist bir gözle kapsamlı biçimde yazan ilk isim olarak kabul edilir. Türkiye'de de geleneksel mimarlığı aynı dikkatle inceledi. Mimar Sinan'a ve Türk yapı kültürüne duyduğu ilgi, Ankara'daki yapılarının bazı ayrıntılarında okunabilir.

Bruno Taut'un Eserleri: Köln'den Berlin'e, Atami'den Ankara'ya

Taut'un yapıları dört farklı coğrafyaya yayılır. Her biri, mimarın düşüncesinin farklı bir evresini temsil eder.

Cam Pavyon, Köln (1914)

Taut, Cam Pavyon'u 1914 Deutscher Werkbund Sergisi için Alman cam sanayisi adına tasarladı. Prizmatik bir cam kubbeyle örtülen yapı, cam tuğlanın önemli bir yapıda kullanıldığı ilk örneklerden biri olarak kaydedilir. Yazar Paul Scheerbart aynı yıl yayımladığı Glasarchitektur (Cam Mimarlık) kitabını Taut'a ithaf etti. Geçici bir sergi yapısı olan pavyon bugün ayakta değildir. Ancak Taut'un en çok bilinen tekil yapısı olarak mimarlık tarihindeki yerini korur.

Berlin'in Modern Konut Yerleşimleri

Taut'un mimarlık tarihine bıraktığı en kalıcı iz Berlin'dedir. UNESCO, 2008'de altı Berlin konut yerleşimini "Berlin Modernizm Konut Yerleşimleri" adıyla Dünya Mirası Listesi'ne aldı. Bu yerleşimlerin çoğu Taut tarafından ya da onun katılımıyla tasarlanmıştır:

• Gartenstadt Falkenberg: 1913'te başlanan, renkli cepheleriyle bilinen bahçe kent yerleşimi.
• Siedlung Schillerpark (1924-1930): Wedding'de, Weimar Cumhuriyeti'nin ilk büyük ölçekli belediye konut projelerinden biri.
• Großsiedlung Britz: Martin Wagner ile birlikte tasarlanan ve 1925'te başlanan yerleşim. Merkezindeki at nalı biçimli blok nedeniyle Hufeisensiedlung (At Nalı Sitesi) olarak anılır.
• Wohnstadt Carl Legien (1928-1930): Franz Hillinger ile birlikte, Prenzlauer Berg'de.

Hyuga Villası Eki, Atami

Taut'un Japonya'da inşa edilip günümüze ulaşan tek eseri, Atami'deki Hyuga Villası'na eklenen bölümdür. İşadamı Rihei Hyuga'ya ait villanın altındaki alana yerleştirilen bu ek, modern ve geleneksel Japon unsurlarını bir araya getirir.

Ankara'daki Eğitim Yapıları

Taut, Türkiye'deki iki yılında Maarif Vekâleti için 24 proje hazırladı. Bunların en bilineni Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi binasıdır. Franz Hillinger ile birlikte tasarlanan yapının ön cephesinde bodrum ve zemin kat kaba yontu taşla, orta bölüm düzgün kesme taşla kaplanır. Yan kanatlarda ise erken Osmanlı yapılarını hatırlatan taş ve tuğla sıralı bir duvar örgüsü kullanılır. Giriş holündeki taşıyıcıların turkuaz çini kaplaması da bu geleneksel göndermelerin bir parçasıdır.

Ankara Atatürk Lisesi (Asım Kömürcüoğlu ile birlikte) ve Cebeci'deki ortaokul binası (Franz Hillinger ile birlikte) Taut'un daha sade bir dille tasarladığı okullardır. Bu yapılarda, çevreyle uyumlu ve farklı yüksekliklerde parçalı kütleler öne çıkar. Trabzon Lisesi de Taut'un Türkiye'de tasarladığı okullar arasındadır.Taut'un Türkiye'deki son işlerinden biri, Kasım 1938'de Ankara'daki cenaze töreni için tasarladığı Atatürk'ün katafalkıdır.

Bruno Taut İstanbul'da: Fındıklı'daki Akademi ve Yeniden Kurulan Bir Mimarlık Eğitimi

Bruno Taut'un İstanbul'a gelişi, bir rastlantılar zincirinin sonucudur. Ernst Arnold Egli 1936'da Güzel Sanatlar Akademisi'ndeki görevinden ayrılınca yerine Hans Poelzig düşünüldü. Poelzig, Haziran 1936'da İstanbul'a gelemeden Berlin'de hayatını kaybetti. O dönemde İstanbul'da şehircilik danışmanı olarak çalışan Martin Wagner'in önerisiyle görev, Japonya'daki Taut'a teklif edildi.

Taut, 10 Kasım 1936'da İstanbul'a ulaştı ve ertesi gün Akademi'de Mimarlık Şubesi Şefi olarak çalışmaya başladı. Akademi o yıllarda Fındıklı Çiftesarayı'nın bir parçası olan Cemile Sultan Sarayı'ndaydı. Sultan Abdülmecid'in 1860'ta kızları Cemile ve Münire Sultanlar için yaptırdığı bu ikiz sahil sarayı, 1926'dan beri okula ev sahipliği yapıyordu.

Taut'un görevi yalnızca eğitimle sınırlı değildi. Maarif Vekâleti'nin okul binalarını projelendiren Tatbikat Bürosu da Akademi'nin içinde çalışıyordu ve yönetimi Taut'a verilmişti. Başka bir deyişle Ankara'daki fakülte ve lise binaları, Boğaz kıyısındaki bu saray yapısında çizildi.Taut, mimarlık programına Bauhaus'taki hazırlık sınıfını örnek alan, malzeme bilgisi ve serbest el çizimi gibi dersleri içeren bir başlangıç dönemi ekledi. Proje atölyelerinde konut tasarımına ağırlık verdi. Dönemin öğrencileri, eskiz çalışmasını bir alışkanlık hâline getirmeyi Taut'un derslerine bağlar.

Taut Atölyesi: Saray Bahçesinde Modern Bir Çizim Salonu

Taut'un Akademi'deki en somut izi, okula eklenen çizim salonudur. Bir saray yapısının odaları, Taut'un tasarladığı eğitim programı için yeterli değildi. Taut, Şubat 1937'de mimar Erich Zimmermann'a sarayın harem bahçesine eklenecek bir çizim salonu çizdirdi.

Salon, Cemile Sultan ve Münire Sultan saraylarının harem bahçelerini ayıran yüksek duvara yaslanan, dikdörtgen planlı bir ek yapı olarak inşa edildi. İnce bir karkas sistemle kurulan salonun ışığı, üst kottaki pencere sırası ve testere dişi biçimli çatı ışıklıklarıyla sağlanıyordu. Salonda 16 Nisan 1938'de Leopold Levy'nin resim sergisi açıldı. 4 Haziran 1938'de Taut'un kendi çalışmalarını gösteren mimarlık sergisi de aynı salonda açıldı.Adı resmî olarak verilmemiş olsa da salon, öğrenciler ve hocalar arasında "Taut Atölyesi" olarak anıldı. 1948'deki büyük Akademi yangınından zarar görmeden kurtuldu ve 1970'e kadar ilk sınıfların atölyesi olarak kullanıldı. Sedad Hakkı Eldem'in iki sarayı birleştiren projesi sırasında yıkıldı. Bugün yerinde Akademi'nin Merkez Kitaplığı bulunur.

Mimarî Bilgisi: İstanbul'da Yazılan Bir Mimarlık Kuramı

Taut'un son kitabı Mimarî Bilgisi, 1938'de Adnan Kolatan'ın çevirisiyle Güzel Sanatlar Akademisi yayını olarak çıktı. Kitap, Taut'un Akademi'de aynı adla verdiği ders için hazırlanmıştı. Eser ilk kez Türkçe yayımlandı. Japonca ve Almanca baskıları daha sonra geldi. Kitabın yeni bir çevirisi günümüzde Mimarlık Öğretisi adıyla okuyucuya ulaşmaktadır.

Taut'un İstanbul yılları, kendi tuttuğu notlarla da izlenebilir. 10 Kasım 1936'da başlayıp 13 Aralık 1938'de biten İstanbul Günlüğü, Berlin'deki Akademie der Künste arşivinde korunur ve Türkçeye de çevrilmiştir.

Ortaköy Sırtlarındaki Taut Evi: Japonya ile Boğaziçi Arasında Bir Konut

Bruno Taut'un İstanbul'da ayakta kalan en önemli yapısı, 1937-1938 yıllarında kendisi için tasarladığı Ortaköy'deki evdir. Ev, Ortaköy yamacındaki Emin Vafi Korusu'nda, bugün Boğaziçi Köprüsü'nün Avrupa yakasına indiği noktanın yakınında yer alır. Boğaz'ı geniş bir açıdan gören bu konum, evin tasarımında belirleyici rol oynar.Yapı, yamaca kısmen oturan ve öne doğru ince ayaklar üzerinde yükselen bir beton döşemeye yerleştirilmiştir. Pagodayı andıran çatı biçimleri nedeniyle çevrede "Çin evi" adıyla da anılır. Ancak evi yalnızca Uzak Doğu esintisiyle okumak eksik kalır.

Taut'un Ortaköy Evi üzerine yapılan akademik incelemeler, yapıyı hem geleneksel Japon evinin hem de geleneksel Osmanlı-Türk evinin bileşenleriyle karşılaştırır. Planda Osmanlı evinin sofa fikri, modernizmin kesintisiz mekân anlayışıyla birleşir. İç mekânda ise ışığın yönü ve Boğaz'la kurulan görsel ilişki öne çıkar.Ev, Taut'un iki sürgün durağını tek bir yapıda bir araya getirir. Japonya'da incelediği konut geleneği ile Türkiye'de tanıdığı Osmanlı-Türk evi, burada modern bir konutun içinde buluşur.

Edirnekapı'dan Bugüne: Bruno Taut'un İstanbul'daki Mirası

Bruno Taut, 24 Aralık 1938'de İstanbul'da hayatını kaybetti. Edirnekapı Şehitliği'ne defnedildi ve bu mezarlıkta yatan tek gayrimüslim olarak kaydedildi. Mezarı, Taut'un hayatının son durağını Osmanlı İstanbul'unun kara surlarına yakın bir noktada sabitler.Taut'un İstanbul'daki mirası yapılardan çok bir okul geleneğinde yaşar. Akademi üzerine yapılan araştırmalar, mimarlık programının bugüne küçük değişikliklerle ulaşan kimliğinde Taut döneminin belirleyici rol oynadığını vurgular. Serbest el çizimi ve eskiz, bugün de Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi'nin mimarlık eğitiminde belirgin biçimde izlenir. Taut Atölyesi yıkılmış olsa da Sedad Hakkı Eldem'in yenilemesindeki "Orta Hol", ilk sınıfların çizim atölyesi olarak bu mekânın düşünsel devamı sayılır.

Taut'un mirası son yıllarda sergilerle de yeniden gündeme geldi. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi 2018'de "Retrospektive Bruno Taut Evinde / At Home" sergisine ev sahipliği yaptı. Bilkent Üniversitesi Mimarlık Bölümü ile Almanya'nın Türkiye temsilcilikleri ise Dahlewitz'teki evinden Ortaköy'deki evine uzanan bir sergiyi Ankara ve İzmir'de izleyiciyle buluşturdu.Berlin'de UNESCO listesindeki konut yerleşimleri, Ankara'da hâlâ eğitim veren okul binaları ve Ortaköy sırtındaki ev, Taut'un farklı coğrafyalara yayılan mimarlığını birbirine bağlar. İstanbul ise bu hikâyenin hem son durağı hem de mimarın düşüncesini öğrencilerine aktardığı yerdir.

Sıkça Sorulan Sorular

Bruno Taut kimdir?

Bruno Taut (1880-1938), Alman mimar, şehir plancısı ve mimarlık kuramcısıdır. Köln'deki Cam Pavyon ve Berlin'deki modern konut yerleşimleriyle tanınır. Hayatının son iki yılında İstanbul'da Güzel Sanatlar Akademisi'nde mimarlık bölümünü yönetti.

Bruno Taut hangi dönemde yaşamış, hangi mimari akımla ilişkilidir?

Taut, 1880-1938 yılları arasında yaşadı. Birinci Dünya Savaşı yıllarında Ekspresyonist mimarlığın öncü isimlerinden biri oldu. Weimar Cumhuriyeti döneminde ise Neues Bauen (Yeni Yapı) olarak bilinen modern konut hareketinin içinde yer aldı.

Bruno Taut'un en bilinen eserleri hangileridir?

Köln'deki Cam Pavyon (1914), Berlin'deki Hufeisensiedlung (At Nalı Sitesi) ve Gartenstadt Falkenberg en bilinen eserleri arasındadır. Türkiye'de ise Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi binası öne çıkar.

Bruno Taut'un İstanbul'daki eserleri nelerdir?

İstanbul'daki başlıca yapısı, 1937-1938 yıllarında kendisi için tasarladığı Ortaköy'deki Taut Evi'dir. Güzel Sanatlar Akademisi'ne eklenen ve "Taut Atölyesi" olarak anılan çizim salonu da onun döneminde inşa edildi. Bu salon 1970'lerde yıkıldı.

Bruno Taut Türkiye'ye ne zaman geldi?

Taut, 10 Kasım 1936'da İstanbul'a geldi. Güzel Sanatlar Akademisi Mimarlık Şubesi Şefliği ile Maarif Vekâleti'nin okul yapılarını projelendiren büronun yönetimini üstlendi.

Bruno Taut Türkiye'de hangi yapıları tasarladı?

Ankara'da Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Atatürk Lisesi ve Cebeci'deki ortaokul binası, Trabzon'da Trabzon Lisesi ve İstanbul'da Ortaköy'deki kendi evi Taut'un Türkiye dönemi yapılarıdır. Atatürk'ün 1938'deki cenaze töreni için kurulan katafalk da onun tasarımıdır.

Bruno Taut'un mezarı nerede?

Taut'un mezarı İstanbul'daki Edirnekapı Şehitliği'ndedir. Bu mezarlıkta yatan tek gayrimüslimdir.

#BrunoTaut #BrunoTautKimdir #BrunoTautEserleri #BrunoTautEvi #OrtaköyTautEvi #GüzelSanatlarAkademisi #ErkenCumhuriyetMimarisi #EkspresyonistMimari #İstanbulMimarisi #İstanbulMimarlıkTarihi