Taksim Meydanı'nın doğu kenarını yarım asır boyunca tanımlayan alüminyum cepheli kültür yapısı, Yeşilköy'de 1983'te hizmete giren dış hatlar terminali ve Ataköy sahilindeki Galleria. İstanbul'un 20. yüzyılın ikinci yarısındaki kamusal yüzünü biçimlendiren bu üç yapının arkasında aynı mimar vardır: Hayati Tabanlıoğlu.
Tabanlıoğlu, savaş sonrası Almanya'da tiyatro ve opera yapıları üzerine edindiği teknik birikimi Türkiye'ye taşıyan, Cumhuriyet'in modernleşme hedeflerini büyük ölçekli kamu yapılarına dönüştüren kuşağın içinde yer alır. Kariyeri, 1950'lerin devlet eliyle yürütülen modernizminden 1980'lerin turizm ve tüketim odaklı yeni kent programlarına uzanır. Bu yüzden Hayati Tabanlıoğlu'nun eserlerini okumak, aynı zamanda İstanbul mimarlık tarihinin yakın dönemini okumak anlamına gelir.
Hayati Tabanlıoğlu Kimdir? Sahne Yapılarında Uzmanlaşmış Bir Mimar
Hayati Tabanlıoğlu 1927'de Ankara'da doğdu. 1950'de İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi'nden mezun olduktan sonra doktora için Almanya'ya gitti. Hannover Teknik Üniversitesi'nde opera ve tiyatro binaları üzerine bir tezle doktorasını tamamladı, ETH Zürih'te asistan olarak çalıştı.Almanya yılları, mesleki kimliğinin belirleyici evresidir. Lisansüstü öğrencisiyken, savaş sonrası yeniden inşa sürecinde modernist tiyatro ve opera binalarının araştırma ve uygulama aşamalarında görev aldı. Bu deneyim ona sahne yapılarının planlaması ve teknik altyapısı konusunda hem kuramsal hem uygulamalı bir donanım kazandırdı.Akademik unvanı doçentti. Karadeniz Teknik Üniversitesi 1987'de kendisine fahri doktora verdi. 1990'da oğlu Murat Tabanlıoğlu ile birlikte bugün Tabanlıoğlu Mimarlık adıyla bilinen büroyu kurumsallaştırdı. 1994'te hayatını kaybetti. Kişisel ve mesleki arşivi bugün SALT Araştırma'da araştırmacıların erişimine açıktır.
Ulusal Üsluptan Uluslararası Modernizme: Hayati Tabanlıoğlu'nun Mimari Dönemi
Tabanlıoğlu'nun meslek hayatına adım attığı yıllar, Türkiye mimarlığında bir yön değişikliğine denk gelir. 1940'ların sonuna doğru İkinci Ulusal Mimarlık Dönemi'nin ağırlığı azalmaya başlar. 1950'ler ise çok partili düzene geçişle birlikte ülkenin uluslararası bir düzene açıldığı yıllardır. Mimarlıkta Uluslararası Üslup yaygın bir estetik dile dönüşür. İstanbul Hilton Oteli'nin açılışı, Türkiye'de modern turizmin başlangıcı olarak kabul edilir. Ardından yapılan pek çok otel de bu üsluptan etkilenir.
Bu dönüşümün sınırları da vardı. Akademik değerlendirmeler, uluslararası üslubun temel malzemelerinden çeliğin Türkiye'de pahalı olduğunu ve uygulama tekniğinin henüz yerleşmediğini vurgular. Yeni mimari dil, bu yüzden yerel koşullara uyarlanarak hayata geçti.
Dönemin büyük kamu yapılarında Bayındırlık Bakanlığı belirleyici bir aktördü. Tabanlıoğlu'nun iki kurucu işi de bu bakanlık üzerinden şekillendi. Bakanlık 1956'da onu İstanbul Opera Binası'nın baş mimarı olarak görevlendirdi. Bakanlığın aynı yıl Erzurum Atatürk Üniversitesi yerleşkesi için açtığı uluslararası yarışmayı ise Enver Tokay, Hayati Tabanlıoğlu, Ayhan Tayman ve Behruz Çinici'den oluşan ekip kazandı.
Kariyerinin son evresi farklı bir iklimde geçer. 1980'lerde Turgut Özal'ın girişimiyle hızlanan Ataköy Turizm Kompleksi, devletin kurduğu modernizmden turizm, ticaret ve tüketim üzerine kurulu yeni kent programlarına geçişi temsil eder. Hayati Tabanlıoğlu'yu kendi döneminde okumak, bu iki iklim arasındaki köprüyü görmekle mümkündür.
Hayati Tabanlıoğlu'nun Mimari Yaklaşımı: İşlev, Teknik ve Ortak Üretim
Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın AKM için yaptığı tanım, Tabanlıoğlu'nun mimarlığını anlamak için iyi bir başlangıçtır. Bakanlık yapıyı 1950'lerin yalın ve işlevsel mimari anlayışının tipik bir örneği olarak değerlendirir. Bu yalınlık, süslemeden çok işlevin ve teknik altyapının öne çıktığı bir tasarım tavrına işaret eder.
Yaklaşımını belirleyen üç eğilim öne çıkar:
- Programı genişletmek: Tabanlıoğlu, yalnızca opera binası olarak tasarlanan projeyi çok amaçlı bir kültür merkezine dönüştürdü. Bu genişleme, bir tiyatro yapısını kentin farklı kültürel etkinliklerine açılan kamusal bir mekana çevirdi.
- Teknik uzmanlığı tasarımın merkezine almak: Proje, taşıyıcı sistem, altyapı, sahne teknolojisi ve akustik uzmanlarının katılımıyla geliştirildi. Büyük Salon'un derin ve geniş sahnesi, gelişmiş mekanik kapasitesi ve çeşitli asansörleri, AKM'yi Türkiye'de sahne sanatları için önde gelen bir mekan hâline getirdi.
- Sanatı yapının parçası olarak düşünmek: Seramik sanatçıları Sadi ve Belma Diren, Anadolu motiflerini yeniden yorumlayan karo panolar tasarladı. Farklı boyut ve açılarla yerleştirilen karolar, ışığa göre derinlik kazanıyordu. Aydınlatma tasarımı için Tabanlıoğlu, ışık tasarımcısı Johannes Dinnebier ile çalıştı.
Bu tavır yapı ölçeğiyle sınırlı kalmaz. Havalimanı master planı, üniversite yerleşkesi ve Ataköy kompleksi gibi işler, Tabanlıoğlu'nun kent ölçeğinde planlama yapan bir mimar olduğunu gösterir. "Yapı Üretiminde Organizasyon ve Yapı Endüstrisi Sorunu" başlıklı makalesi ve havalimanı planlaması üzerine konferans metni de onun mimarlığı üretim ve organizasyon meseleleriyle birlikte düşündüğünü ortaya koyar.
Hayati Tabanlıoğlu'nun İstanbul'daki Öne Çıkan Yapıları
Atatürk Kültür Merkezi: Yirmi Üç Yıllık Bir Opera Binası Hikâyesi
Taksim'de bir opera binası fikri, Henri Prost'un 1936-1937 tarihli İstanbul planına kadar uzanır. Prost'un önerisiyle Auguste Perret bir proje hazırlar, ancak İkinci Dünya Savaşı bu girişimi durdurur. Feridun Kip ve Rükneddin Güney'in projesiyle temel 29 Mayıs 1946'da atılır. Kaynak sıkıntısı nedeniyle inşaat uzun süre ilerleyemez ve yapı 1950'lerde Bayındırlık Bakanlığı'na devredilir.Dönüm noktası 1956'dır. Tiyatro yapıları uzmanı Prof. Gerhard Graubner, Kip-Güney projesinin revizyonunu ve Tabanlıoğlu'nun yeni tasarımını inceler, raporunda Tabanlıoğlu'nun projesini uygun bulur. Bakanlık aynı yıl Tabanlıoğlu'nu baş mimar olarak atar. 27 Mayıs 1960 darbesi inşaatı yaklaşık üç yıl durdurur.
Yapı, 12 Nisan 1969'da İstanbul Kültür Sarayı adıyla Çeşmebaşı balesi ve Verdi'nin Aida operasıyla açılır. Ana cephede Arçelik tarafından uygulanan alüminyum-çelik bir sistem kullanılır. Cephe uygulamasını ve sahne tasarımını mimar Aydın Boysan üstlenir, sahne mekaniğini Willi Ehle tamamlar.27 Kasım 1970'te Arthur Miller'ın Cadı Kazanı oyunu sırasında çıkan yangın binayı kullanılamaz hâle getirir. Yeniden yapım görevi yine Tabanlıoğlu'na verilir. Mimar, iç mekanı ve altyapıyı dönemin yeni teknolojileriyle güncelleyerek projeyi yeniden ele alır. Yapı 1977'de hazır hâle gelir ve 6 Ekim 1978'de Atatürk Kültür Merkezi adıyla yeniden açılır.
Yeşilköy Havalimanı Dış Hatlar Terminali
1953'te hizmete giren Yeşilköy Havalimanı, 1960'larda artan hava trafiği karşısında yetersiz kalır. Tabanlıoğlu 1971'de dört terminal ünitesi, teknik tesisler ve otoparklardan oluşan bir master plan hazırlar. Plan bütünüyle hayata geçmez, ancak bu çerçevede kontrol kulesi, kargo tesisleri, teknik bloklar ve terminal binaları inşa edilir.Planın en görünür parçası olan dış hatlar terminali, 29 Ekim 1983'te hizmete girer. Havalimanı 1985'te Atatürk Havalimanı adını alır. Tabanlıoğlu'nun arşivindeki inşaat, iç mekan ve açılış fotoğrafları ile terminalin iki dilli tanıtım kitapçığı, projenin ölçeğini bugün de belgeleyen kaynaklar arasındadır.
Galleria ve Ataköy Turizm Kompleksi
1981'den 1990'lara uzanan Ataköy Turizm Kompleksi projesi, Ataköy Marina, bir otel ve Galleria Alışveriş Merkezi gibi yapıları kapsıyordu. Tabanlıoğlu, Türkiye'nin ilk modern alışveriş merkezi olarak anılan Galleria'yı 1981-1986 yılları arasında tasarladı. 1980'lerin sonunda açılan yapı, Tabanlıoğlu Mimarlık'ın aktardığına göre 1989'da ICSC Avrupa Tasarım birincilik ödülüne değer görüldü.Galleria'nın önemi yalnızca bir yapı türünün ülkeye gelmesiyle sınırlı değildir. SALT Araştırma, yapıyı Türkiye'nin o yıllarda yaşadığı değişimin önemli özneleri arasında sayar. Bu değerlendirme, Galleria'yı Tabanlıoğlu'nun 1980'lerin yeni ekonomik ve toplumsal iklimiyle kurduğu ilişkinin somut bir örneği hâline getirir.
İstanbul Dışında Bir Not: Erzurum Atatürk Üniversitesi
Tabanlıoğlu'nun dönemi anlamak için önemli bir diğer işi, Erzurum Atatürk Üniversitesi yerleşkesidir. Yerleşke, ABD'deki land-grant üniversite kampüsleri örnek alınarak, kentin ekonomik ve zirai faaliyetlerini destekleyecek biçimde planlandı. Yapıları 1970'e kadar tamamlanan kampüs, Atatürk'ün öngördüğü "Doğu Üniversitesi" fikri doğrultusunda kurulan bir bölge üniversitesidir ve Türkiye'nin ilk modern üniversite kampüsleri arasında değerlendirilir.
Taksim, Yeşilköy, Ataköy: İstanbul Mimarlığında Hayati Tabanlıoğlu'nun İzleri
Tabanlıoğlu'nun İstanbul'a katkısı, üç farklı semtte ve üç farklı yapı türünde okunabilir. Her biri, kentin kamusal hayatına yeni bir program kazandıran bir girişimdir.
|
Yapı |
Semt |
Yapı türü |
Tabanlıoğlu'nun dönemi |
|---|---|---|---|
|
Atatürk Kültür Merkezi |
Taksim, Beyoğlu |
Kültür ve sahne sanatları |
1956-1978 |
|
Yeşilköy Havalimanı Dış Hatlar Terminali |
Yeşilköy, Bakırköy |
Ulaşım |
1971 master planı, 1983 açılışı |
|
Galleria Alışveriş Merkezi |
Ataköy, Bakırköy |
Ticaret ve turizm |
1981-1986 tasarım süreci |
AKM, Taksim Meydanı'nın doğu kenarını tanımlayarak meydanın mimari çerçevesinin kalıcı bir parçası oldu. Opera, bale, tiyatro ve konserin aynı çatı altında buluştuğu yapı, İstanbul'un kültür hayatında uzun yıllar ana sahne işlevi gördü.Yeşilköy'deki terminal ise kentin dünyaya açılan kapısını yeniden biçimlendirdi. Ataköy'de Galleria ve marina ile birlikte düşünülen kompleks, kentin batı sahilinde turizm ve alışveriş odaklı yeni bir kentsel programı başlattı.Bu üç yapı birlikte okunduğunda, Tabanlıoğlu'nun İstanbul'daki izi tek bir üslupla değil, kentin değişen ihtiyaçlarına verilen yapı türü ölçeğindeki cevaplarla tanımlanır. Bu da onu İstanbul mimarlık tarihinde, 1960'lardan 1980'lere uzanan kamusal modernleşmenin izlenebildiği isimlerden biri yapar.
Babadan Oğula: Hayati Tabanlıoğlu'nun Mirası Bugün Nasıl Okunuyor?
Hayati Tabanlıoğlu'nun mimari mirası, bugün en çok AKM üzerinden tartışılır. Tescilli kültür varlığı olarak koruma altına alınan yapı, 2008'de etkinliklere kapandı. Aynı yıl Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın imzaladığı protokolle yenileme projesi Tabanlıoğlu Mimarlık'a verildi. Uzun bir tartışma sürecinin ardından bina 2018'de yıkıldı. Murat Tabanlıoğlu'nun tasarladığı yeni Atatürk Kültür Merkezi, 29 Ekim 2021'de kapılarını açtı.Bu süreç, modern mimari mirasın nasıl korunacağı sorusunu İstanbul'un gündemine taşıdı. Tabanlıoğlu Mimarlık, 2018'de Berlin'de açtığı "Recomposing AKM" sergisinde yapıyı ülkedeki modernist mimarlığın önde gelen örneklerinden biri olarak tanımladı. Kültür Envanteri ise AKM'yi "Cumhuriyetin 100 Yapısı", "Kaybolan Kültür Varlıkları" ve "Modern Mimari Miras" başlıkları altında listeler.Diğer yapıların hikâyesi de benzer bir sürekliliğe sahiptir. Galleria'nın yenileme projesi, yaklaşık yirmi yıl sonra aynı işverenle ikinci kuşak Tabanlıoğlu Mimarlık tarafından gerçekleştirildi. Atatürk Havalimanı'nın terminalleri ise tarifeli yolcu uçuşlarına kapatıldı ve havalimanı kargo ile genel havacılık işlevleriyle sınırlı bir kullanıma geçti.Tabanlıoğlu'nun mimarlığını bugün yeniden okumayı mümkün kılan en değerli kaynak ise arşividir. SALT Araştırma'daki arşiv, AKM, Yeşilköy Havalimanı ve Galleria projelerine ait çizim, fotoğraf ve basın belgelerini bir araya getirir. Bu arşivden yola çıkan "Modernin İcrası: Atatürk Kültür Merkezi 1946-1977" sergisi, 2012-2013'te SALT Galata'da izleyiciyle buluştu. Taksim'deki yapı bugün farklı bir biçimde yaşasa da, Hayati Tabanlıoğlu'nun adı İstanbul'un modern mimarlık hikâyesinin ayrılmaz bir parçası olarak kalır.
Sıkça Sorulan Sorular
Hayati Tabanlıoğlu kimdir?
1927'de Ankara'da doğan, 1994'te hayatını kaybeden Türk mimardır. İTÜ mezunudur, doktorasını Hannover Teknik Üniversitesi'nde opera ve tiyatro binaları üzerine yapmıştır. İstanbul'daki Atatürk Kültür Merkezi'nin mimarı olarak tanınır.
Hayati Tabanlıoğlu hangi dönemde çalışmıştır?
Meslek hayatı 1950'lerden 1990'ların başına uzanır. Bu süreç, Türkiye'de ulusal üsluptan uluslararası modernizme geçişi ve 1980'lerin turizm ile ticaret odaklı yeni yapı programlarını kapsar.
Hayati Tabanlıoğlu'nun İstanbul'daki eserleri nelerdir?
İstanbul'daki başlıca işleri Taksim'deki Atatürk Kültür Merkezi, Yeşilköy Havalimanı dış hatlar terminali ve Ataköy'deki Galleria Alışveriş Merkezi'dir.
AKM'nin ilk mimarı kimdir?
Temeli 1946'da Feridun Kip ve Rükneddin Güney'in projesiyle atılan yapıya son biçimini Hayati Tabanlıoğlu verdi. 1956'da baş mimar olarak atanan Tabanlıoğlu, 1970 yangınından sonraki yeniden yapımı da yönetti.
Yeni AKM'yi kim tasarladı?
2021'de açılan yeni Atatürk Kültür Merkezi'ni, Hayati Tabanlıoğlu'nun oğlu Murat Tabanlıoğlu tasarladı.
Hayati Tabanlıoğlu hangi mimari anlayışla ilişkilendirilir?
Kültür ve Turizm Bakanlığı, AKM'yi 1950'lerin yalın ve işlevsel mimari anlayışının tipik bir örneği olarak tanımlar. Tabanlıoğlu'nun eserleri, Türkiye'de modernist kamu yapıları bağlamında değerlendirilir.
#HayatiTabanlıoğlu #HayatiTabanlıoğluEserleri #HayatiTabanlıoğluKimdir #AtatürkKültürMerkezi #AKMMimarı #YeşilköyHavalimanı #GalleriaAtaköy #TürkiyeModernMimarlığı #İstanbulMimarisi #İstanbulMimarlıkTarihi