Henri Prost, bugün İstanbul'da her gün kullanılan pek çok güzergâhın ve meydanın arka planında duran isimdir. Atatürk Bulvarı, Taksim'deki İnönü Gezisi ve genişletilen Eminönü Meydanı, bu Fransız mimar ve şehircinin 1936-1951 yılları arasında İstanbul için hazırladığı planların sahaya yansıyan parçalarıdır. Prost'u İstanbul için önemli kılan tek tek binalardan çok, kentin bütününe dair kurduğu düzendir.Başkentlik unvanını Ankara'ya devreden eski imparatorluk merkezi, erken Cumhuriyet yıllarında modern bir kent olarak yeniden düşünülüyordu. Prost'un nazım planları bu düşüncenin en kapsamlı karşılığı oldu. Ulaşım, sağlık koşulları ve kent estetiği üzerine kurulan bu planlar, bir yandan Tarihi Yarımada'nın siluetini korumayı hedefledi, öte yandan tarihi dokuya köklü müdahaleler önerdi. Henri Prost'un İstanbul'daki mirası bugün de bu iki yüzüyle birlikte okunuyor.

Henri Prost Kimdir? Beaux-Arts'tan Şehirciliğe Uzanan Bir Kariyer

Henri Prost, 25 Şubat 1874'te Paris'in kuzeyindeki Saint-Denis'te doğdu, 16 Temmuz 1959'da hayatını kaybetti. Mimarlık eğitimini École Spéciale d'Architecture ve École des Beaux-Arts'ta aldı. 1902'de Prix de Rome bursunu kazandı. Roma'daki Villa Medici'de aynı dönemde bulunduğu Tony Garnier, Léon Jaussely ve Ernest Hébrard ile birlikte Fransız şehirciliğinin ilk kuşağı içinde anılır.

İstanbul'la tanışıklığı bu burs yıllarına uzanır. 1904'te antik kentin kalıntılarını incelemek üzere İstanbul'a geldi. Ayasofya üzerine hazırladığı ayrıntılı çizimler ve Konstantin dönemi imparatorluk sarayı için yaptığı restitüsyonlar, onun bu kentle kurduğu ilk derin ilişkinin belgeleridir.

Şehircilik kariyeri 1910'da Anvers için kazandığı proje ile başladı. 1913'te Fransız himayesindeki Fas'ın genel valisi Lyautey'nin daveti üzerine buradaki planlama bürosunu kurdu. Fes, Marakeş, Meknes, Rabat ve Kazablanka için kapsamlı planlar hazırladı. Eski medinaları koruyup yeni Avrupa mahallelerini onlardan ayrı tutan bu yaklaşım, sonraki yıllarda sömürge şehirciliği bağlamında eleştirildi. Fransa'ya döndükten sonra Var kıyıları için peyzaj değerlerini gözeten bir bölge planı hazırladı. 1932'den itibaren yönettiği Paris bölge planı ise 1939'da onaylandı.

Erken Cumhuriyet'te İstanbul: Prost Planını Hazırlayan Koşullar

Cumhuriyet'in ilanıyla neredeyse aynı anda başkentin Ankara'ya taşınması, İstanbul'u imparatorluk merkezi kimliğinden ayırdı. 1930'larda kent nüfus kaybı yaşıyordu. Birinci Dünya Savaşı öncesinde bir milyona ulaşan nüfus, 1927'de yaklaşık 700 bine gerilemişti. Bu nedenle dönemin planlama gündemi büyümeyi yönetmekten çok, kent mekânını modernleştirmekti. Yangınlardan sonra boş kalan geniş alanlar, dağınık yol ağı ve çevreye doğru yayılan yeni yerleşimler bu gündemin somut başlıklarıydı.

Şehir planlaması, genç Cumhuriyet'in modernleşme programında ayrı bir yere sahipti. Ankara için 1928'de açılan davetli yarışmanın ardından 1933'te İstanbul için de bir davetli yarışma düzenlendi. Fransa'dan Donat-Alfred Agache ve Henri Prost davet edildi. Paris bölge planıyla meşgul olan Prost daveti geri çevirince yerine Jacques Henri Lambert çağrıldı. Alman şehirci Hermann Ehlgötz de yarışmaya katıldı. Jüri Ehlgötz'ün önerisini seçti, ancak bu plan hiçbir zaman uygulanmadı. Belediye ardından Martin Wagner'den bir danışmanlık raporu aldı.

Prost'un Türkiye ile bağı ise bu yarışmadan eskiydi. 1922 yangınının ardından İzmir planının hazırlanmasında danışman olarak yer almıştı. 1934'te Atatürk'ün yazlık konutunun bulunduğu Yalova kaplıcalarının planlaması için yeniden davet edildi. 1935 yazında İstanbul vali ve belediye başkanı, kentin planlamasını doğrudan yürütmesi için Prost'u davet etti. Prost'un ölümünden sonra meslektaşlarının hazırladığı kitapta bu davetlerin Atatürk tarafından uygun görüldüğü kaydedilir.Henri Prost, 1936'dan 1951'e kadar İstanbul Belediyesi İmar Müdürlüğü'ne danışman olarak çalıştı. Planların sahaya yansıması, 1938'de Lütfi Kırdar'ın vali ve belediye başkanı olarak göreve gelmesiyle hız kazandı.

Ulaşım, Hijyen ve Estetik: Henri Prost'un Şehircilik Anlayışı

Prost, 1947'de Institut de France'ta yaptığı konuşmaya "Les Transformations d'Istanbul" adını verdi. Aynı başlığı daha sonra İstanbul'a ilişkin plan notlarının derlemesine de taşıdı. Bu başlık, onun İstanbul'daki hedefini açıkça özetler. Planlarının üç temel ilkesi ulaşım, hijyen ve kent estetiğiydi.

Bir "Yoğunlaşma Planı" Olarak İstanbul

Paris için bir genişleme planı hazırlayan Prost, İstanbul için farklı bir yol seçti. Ona göre tarihi çekirdek, geçmişte olduğu gibi gelecekte de kentin merkezi olmaya devam edecekti. Bu nedenle nazım planı bir "yoğunlaşma planı" olarak kurguladı. Kenti, kuzeydeki yeni yerleşim alanlarını tarihi merkeze bağlayan iki ana arter üzerinden bir omurga gibi örgütledi. Tarihi Yarımada'yı ise geniş yeşil alanlar içinde yer alan, orta yükseklikte bir yerleşim olarak yeniden düşündü.

Açık Alanlar ve Modern Kent Hayatı

Prost'un raporlarında "espaces libres" olarak adlandırdığı açık alanlar, planın taşıyıcı unsurlarından biriydi. Parklar, gezinti yolları, esplanadlar, seyir terasları, meydanlar ve spor alanları bu kategoriye giriyordu. Bu mekânlar sağlıklı bir kentin parçası olmanın yanında, Cumhuriyet'in hedeflediği modern kamusal hayatın da sahnesi olarak tasarlandı.

Anıtlar, Siluet ve Tarihi Doku Arasındaki Gerilim

Prost, Bizans ve Osmanlı dönemlerinden kalan anıtların kullanım değerinden bağımsız olarak korunması gerektiğini savundu. Döneminin anlayışına uygun biçimde anıtların çevresini açtı, yeni caddeleri anıtlara doğru bakış hatları oluşturacak şekilde tasarladı. Tarihi Yarımada'da yapı yüksekliklerine getirdiği sınırlama, kentin siluetini bir bütün olarak korumaya yönelikti.

Ancak aynı plan, yarımadanın tarihi dokusunu köklü biçimde dönüştürmeyi de öngörüyordu. Prost, yangınlardan sonra parça parça bölünen parselleri düzensiz buluyor, yeni caddelerle uyumlu bir yapı adası düzeni öneriyordu. Galata ve Beyoğlu için ise yoğunluğun azaltılmasını ve sokakların aşamalı olarak genişletilmesini önerdi. Araştırmacılar Prost'un İstanbul'daki tavrını bu nedenle çift yönlü olarak değerlendirir. Siluet korunurken tarihi merkezin dokusu modern trafiğin gereklerine göre yeniden biçimlendirildi.

Henri Prost'un İstanbul'daki Planları ve Öne Çıkan Kentsel Projeleri

Prost'un İstanbul'daki on beş yıllık çalışması, Avrupa Yakası Nazım Planı (1937), Anadolu Yakası Nazım Planı (1939) ve Boğaz'ın iki kıyısına yönelik planlama (1936-1948) ile başlar. Bunlara meydanlar, caddeler, parklar ve gezinti yolları için hazırlanan çok sayıda ayrıntılı kentsel proje eşlik eder. Onun İstanbul'daki "eserleri" tek yapılardan çok, kentin iskeletini oluşturan bu planlar ve uygulamalardır.

1937 Avrupa Yakası Nazım Planı

Prost'un İstanbul için tamamladığı ilk büyük çalışma, 1937'de bitirilen ve Haziran 1939'da onaylanan Avrupa Yakası Nazım Planı'dır. Plan, 1/5000 ölçekli iki ayrı paftadan oluşur. Bunlardan biri Haliç'in güneyindeki Eski İstanbul'u, diğeri kuzeyindeki Galata ve Pera'yı kapsar. Kentin bugünkü ana dolaşım yapısının pek çok parçası, ilk kez bu planın çizimlerinde belirir.

Atatürk Bulvarı ve Tarihi Yarımada'nın Yeni Yol Ağı

Prost, Tarihi Yarımada'yı kuzeyden güneye kesen Atatürk Bulvarı'nın açılmasını birinci derecede önemli bir kentsel operasyon olarak görüyordu. Bulvar, Atatürk ve Galata köprüleri üzerinden Taksim'e uzanan iki ana arterle birlikte kentin omurgasını oluşturacaktı. Bulvarın açılışı Prost'un bizzat denetlediği uygulamalar arasındadır. Bozdoğan Kemeri ile Zeyrek arasındaki kesim için hazırladığı 1/500 ölçekli proje, bulvarın iki yanındaki eski parsellerin birleştirilerek yeniden düzenlenmesini öngörüyordu.Aynı plan, Aksaray'dan batıya uzanan iki büyük yol daha öneriyordu. Prost'un 1937 tarihli raporunda bu yollar "Vatan" ve "Millet" adlarıyla anılır. Bu caddeler yaklaşık yirmi yıl sonra, Başbakan Adnan Menderes döneminin büyük imar operasyonları sırasında aynı adlarla açıldı. Planda Sarayburnu'ndan başlayıp Marmara kıyısını izleyen bir sahil yolu da yer alıyordu. Prost bu yolu, Marmara ve Boğaz manzarasına açılan bir gezinti güzergâhı olarak tarif etmişti.

Eminönü Meydanı ve Süleymaniye'ye Açılan Bakış

Eminönü Meydanı'nın genişletilmesi, Prost'un İstanbul'da bizzat izlediği projelerden biridir. Asistanı Pierre Jaubert'in 1943 tarihli çizimi, meydanla birlikte açılacak yeni bir yolun Süleymaniye Camii'ne doğru bir bakış oluşturmasını öngörür. Bu proje, anıtları kent içinde görünür kılma anlayışının İstanbul'daki somut bir karşılığıdır.

Taksim, İnönü Gezisi ve 2 Numaralı Park

Prost'un İstanbul'da bugün de gündelik hayatın parçası olan izlerinden biri, Taksim'den Maçka ve Dolmabahçe'ye uzanan yeşil kuşaktır. Galata-Pera planında Harbiye ile Maçka arasındaki derin vadi, yeni konut alanlarının ortasında geniş bir yeşil şerit olarak ayrıldı. Prost bu alanı "Taksim'in Boulogne Ormanı" olarak düşünüyor, yeni yerleşimin dinlenme merkezi ve akciğeri olarak tanımlıyordu. Raporlarında "2 Numaralı Park" olarak geçen bu alana, sonradan Dolmabahçe'deki stadyum, Spor ve Sergi Sarayı ve açıkhava tiyatrosu gibi işlevleri ekledi.

Parkın Taksim'deki başlangıç noktası, Topçu Kışlası'nın 1940'ta yıkılmasıyla boşalan alanda tasarlanan İnönü Gezisi oldu. 1943'te açılan gezi alanı, bugün Gezi Parkı adıyla bilinir. Prost, bitişikteki Taksim Bahçesi'ni de gezi alanının geometrik düzenine karşılık veren, kıvrımlı yollara sahip serbest bir düzenle yeniden tasarladı. Gezi alanı ve 2 Numaralı Park'ın kültür ve spor tesisleriyle birlikte hayata geçirilmesi, Prost'un İstanbul'da yerinde izlediği uygulamalar arasında yer alır.

Planlanan Diğer Büyük Parklar: Arkeolojik Park ve Kültür Parkı

Prost, Tarihi Yarımada için iki büyük park daha önerdi. Arkeolojik Park, Sarayburnu'ndan Sultanahmet'in güneyine uzanıyor, Topkapı Sarayı'nı ve Hipodrom'u içine alıyordu. Prost bu alanı arkeoloji ile rekreasyonu birleştiren bir açıkhava müzesi ve gezinti alanı olarak tasarladı. Kara surlarından kent merkezine doğru Bayrampaşa Deresi vadisi boyunca uzanan ikinci park ise planda "Kültür Park" adıyla yer aldı. Raporlarda 1 Numaralı Park olarak geçen bu alanda botanik bahçesi, hayvanat bahçesi ve halkın eğitimine yönelik doğa bilimleri sergileri öngörülüyordu.

İstanbul Mimarlık Tarihinde Henri Prost'un İzleri

Henri Prost'un İstanbul'daki etkisini tek tek binalar üzerinden okumak mümkün değildir. Onun alanı, binaların arasındaki ilişkidir. Caddelerin hangi yöne aktığı, meydanların nasıl açıldığı, yeşil alanların kente nasıl dağıldığı ve Tarihi Yarımada'nın denizden nasıl göründüğü, Prost'un çalıştığı ölçeğin sorularıdır.Bu ölçekte bıraktığı izler somuttur. Atatürk Bulvarı ve Refik Saydam Caddesi'nin açılması, Eminönü Meydanı'nın genişletilmesi, Taksim'deki İnönü Gezisi ve 2 Numaralı Park'ın kültür ve spor tesisleriyle birlikte oluşturulması, Prost'un İstanbul'da bulunduğu yıllarda yerinde izlediği uygulamalardır. Bu projeler, erken Cumhuriyet'in kamusal hayat tasavvurunu İstanbul'un mekânına taşıdı. Gezinti yolları, seyir terasları ve spor alanları, kentli gündelik hayatın yeni sahneleri olarak tasarlandı.Prost'un katkısı, İstanbul'un modernleşme tarihinde de bir süreklilik içinde okunur. Kendisi de Eski İstanbul'a ilişkin raporlarının girişinde planını, 1908 sonrasında kentte yapılan büyük müdahalelerin ve on dokuzuncu yüzyıldan beri süren modernleşme çabalarının devamı olarak konumlandırdı. Bu açıdan Prost Planı, Tanzimat'tan Cumhuriyet'e uzanan kentsel dönüşüm hikâyesinin Cumhuriyet dönemindeki kapsamlı bir halkasıdır.

Bugünden Bakıldığında Henri Prost'un Mirası

Prost, tek parti döneminde İstanbul Belediyesi ile on beş yıl boyunca uyum içinde çalıştı. 1946'da çok partili hayata geçiş ve 1950 seçimlerinde Demokrat Parti'nin iktidara gelmesiyle bu ilişki belirgin biçimde değişti. Prost, kentsel toprak üzerindeki spekülatif baskıları ve plan kararlarına artık uyulmadığını gerekçe göstererek 1951'de görevinden ayrıldı. Aynı yıllarda İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi'nde şehircilik kürsüsü kurulmuştu. Prost'un kapsamlı ama sezgiye dayanan planlama pratiği, Türk mimar ve plancılar tarafından sert biçimde eleştirildi. 1950'lerde kırdan kente göçün hızlanmasıyla planlamanın gündemi de modernleşmeden hızlı büyümeyi yönetmeye kaydı.

Yine de planın etkisi Prost'un ayrılışıyla sona ermedi. Adnan Menderes döneminde 1957'de başlayan büyük ölçekli kentsel operasyonların Prost'un nazım planından esinlendiği değerlendirilir. Araştırmacılara göre bu operasyonlar, Prost'un ayrıntılı kentsel tasarım projelerindeki özeni ve istimlak edilen alanların sakinleri için ısrarla önerdiği yeniden yerleşim önlemlerini taşımıyordu. Prost'un planları, 1980'lerdeki büyük kentsel müdahaleler için de bir başvuru kaynağı olmaya devam etti.

Prost'un İstanbul çalışmalarına ait özgün çizimler, eskizler ve fotoğraflar bugün Paris'teki Cité de l'architecture et du patrimoine bünyesindeki arşivde ve İstanbul Atatürk Kitaplığı'nda korunuyor. Bu belgeler, 2010'da İstanbul Araştırmaları Enstitüsü'nün düzenlediği "İmparatorluk Başkentinden Cumhuriyet'in Modern Kentine: Henri Prost'un İstanbul Planlaması (1936-1951)" sergisi ve kataloğunda ilk kez bir araya getirildi.

Bugünden bakıldığında Henri Prost'un mirası iki yönüyle birlikte anlam kazanır. Tarihi Yarımada'nın siluetini kent estetiğinin merkezine koyan plancı ile tarihi dokuyu modern trafiğin gereklerine göre yeniden biçimlendiren plancı aynı kişidir. Atatürk Bulvarı'ndan geçerken, Eminönü'nden Süleymaniye'ye bakarken ya da Gezi Parkı'ndan Maçka'ya doğru yürürken bu iki yaklaşımın İstanbul'da bıraktığı izler hâlâ okunabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Henri Prost kimdir?

Henri Prost (1874-1959), Fransız şehirciliğinin ilk kuşağından bir mimar ve şehir plancısıdır. Fas'taki kent planlarıyla, Paris bölge planıyla ve 1936-1951 yılları arasında hazırladığı İstanbul nazım planlarıyla tanınır.

Henri Prost İstanbul'da hangi yıllarda çalıştı?

Prost, 1936'dan 1951'e kadar İstanbul Belediyesi İmar Müdürlüğü'ne danışman olarak çalıştı ve kentin planlamasını yönetti.

Henri Prost İstanbul'a nasıl davet edildi?

Prost, 1935'te İstanbul vali ve belediye başkanı tarafından kentin planlamasını yürütmek üzere davet edildi. Prost'un ölümünden sonra yayımlanan bir kitapta bu davetin Atatürk tarafından uygun görüldüğü kaydedilir.

Prost Planı nedir?

Prost Planı, Henri Prost'un İstanbul için hazırladığı nazım planların genel adıdır. Bunların başında 1937'de tamamlanıp 1939'da onaylanan Avrupa Yakası Nazım Planı ile 1939 tarihli Anadolu Yakası Nazım Planı gelir. Planlar ulaşım, hijyen ve kent estetiği ilkelerine dayanır.

Henri Prost'un İstanbul'daki projeleri nelerdir?

Atatürk Bulvarı ve Refik Saydam Caddesi'nin açılması, Eminönü Meydanı'nın genişletilmesi, Taksim'deki İnönü Gezisi ve Taksim'den Maçka'ya uzanan 2 Numaralı Park, Prost'un uygulamaya geçen başlıca projeleridir. Vatan ve Millet caddeleri de onun planında önerilmiş, Menderes döneminde açılmıştır.

Gezi Parkı'nı Henri Prost mu tasarladı?

Evet. Bugünkü Gezi Parkı, Prost'un Topçu Kışlası'nın 1940'ta yıkılmasıyla boşalan alanda tasarladığı İnönü Gezisi'dir. Park 1943'te açıldı ve 2 Numaralı Park'ın Taksim'deki başlangıç noktası olarak planlandı.

Henri Prost İstanbul'dan neden ayrıldı?

Prost, 1951'de kentsel toprak üzerindeki spekülatif baskıları ve plan kararlarına artık uyulmadığını gerekçe göstererek görevinden ayrıldı.

#HenriProst #HenriProstKimdir #HenriProstİstanbul #ProstPlanı #İstanbulNazımPlanı #CumhuriyetDönemiİstanbul #İstanbulŞehircilikTarihi #İstanbulMimarlıkTarihi #AtatürkBulvarı #GeziParkı