Paul Bonatz'ın adı Almanya'da en çok Stuttgart Garı ile anılır. Türkiye'de ise aynı ad, 1940'ların mimarlık tartışmalarıyla, Ankara'daki Saraçoğlu Mahallesi'yle ve İstanbul Teknik Üniversitesi'nin Taşkışla'daki mimarlık eğitimiyle birlikte geçer. 1943'te Türkiye'ye yerleşen Alman mimar, İkinci Ulusal Mimarlık döneminde hem proje yarışmalarının jürilerinde hem de İTÜ'deki proje derslerinde belirleyici bir figür oldu.İsviçre Tarih Sözlüğü, Bonatz'ın uluslararası önemini iki kimliğe bağlar. Biri "Stuttgart Okulu"nun başında durması, diğeri modern Türk mimarlığının hocalarından biri olmasıdır. Paul Bonatz kimdir, hangi dönemin mimarıdır ve İstanbul mimarlık tarihinde nasıl bir iz bırakmıştır? Bu soruların cevabı, bir istasyon binasından 19. yüzyıldan kalma bir kışlanın mimarlık okuluna dönüşmesine uzanan bir hikâyede saklı.
Paul Bonatz Kimdir? Stuttgart Okulu'ndan Gelen Bir Mimar
Paul Bonatz, 6 Aralık 1877'de Metz yakınlarındaki Solgne'de doğdu. 1896'da Münih Teknik Üniversitesi'nde makine mühendisliği okumaya başladı, bir yıl sonra mimarlığa geçti. Öğreniminin ardından Theodor Fischer ile Münih Şehir Planlama Dairesi'nde çalıştı. 1902'de onun asistanı olarak Stuttgart Teknik Yüksekokulu'na geçti.Fischer 1908'de Münih'e atanınca Stuttgart'taki kürsüyü Bonatz devraldı ve bu görevi 1943'e kadar sürdürdü. Aynı yıl Friedrich Eugen Scholer ile "Bonatz & Scholer" bürosunu kurdu. Hannover Belediye Binası (1911-1914) ve Stuttgart Garı bu ortaklığın ürünüdür. Paul Schmitthenner ile birlikte, 1930 civarında Almanya'nın en ilerici mimarlık okulları arasında sayılan "Stuttgart Okulu"nun kurucuları arasında anılır.Nasyonal Sosyalist dönemde otoyol yapılarında ve mimar-mühendis eğitiminde görev aldı. Kaynaklar, rejimle ilişkisini ikircikli olarak niteler. 1943'te Türkiye'ye geldi, 1950'lerin ortasında Stuttgart'a döndü ve 20 Aralık 1956'da orada hayatını kaybetti. 1952'de Pour le Mérite bilim ve sanat nişanına layık görülmüştü. Mimari düşüncesini ve hayatını 1950'de yayımlanan Leben und Bauen (Yaşamak ve İnşa Etmek) adlı kitabında anlattı.
İkinci Ulusal Mimarlık Döneminde Bir Alman Mimar
Bonatz'ın Türkiye ile bağı 1940'lardan çok önce başlar. 1916'da, İstanbul'da yapılması planlanan Türk-Alman Dostluk Yurdu'nun proje yarışması vesilesiyle ilk kez ülkeye geldi. 1917'de Sultanahmet'te temeli atılan bu bina hiçbir zaman tamamlanamadı. Mimar 1927'de bir Doğu Avrupa gezisi sırasında yeniden İstanbul'a uğradı, 1942'de ise Anıtkabir proje yarışmasının jürisinde yer aldı.
1943'te Ankara ve İstanbul'da açılan Alman Mimarlık Sergisi'nin küratörü olarak geri döndü. Aynı yıl Millî Eğitim Bakanlığı Teknik ve Meslekî Öğretim Müsteşarlığı yapı bürosuna danışman olarak atandı. Bu tarihten sonra Türkiye'de yerleşik olarak yaşadı.
1940'larda Türk Mimarlığı Nasıl Bir Tartışmanın İçindeydi?
1930'larda Türkiye'de uluslararası, rasyonel ve işlevci modern mimarlık anlayışı ağırlıktaydı. 1940'larda buna tepki olarak, yerli mimarların öncülüğünde İkinci Ulusal Mimarlık dönemi şekillendi. Anıtsal kamu yapılarında yerel mimari kaynaklara dönüş, bu dönemin temel arayışıydı.Akademik değerlendirmeler, bu düşüncenin zemininde Bonatz'ın küratörlüğünü yaptığı 1943 sergisini ve 1942'de Türkçeye çevrilen Yeni Alman Mimarisi kitabını gösterir. Bonatz bu dönemde Anıtkabir'in yanı sıra Çanakkale Anıtı, İstanbul Radyoevi ve İstanbul Adalet Sarayı yarışmalarının jürilerinde görev aldı. 1948'de Lozan'da toplanan Uluslararası Mimarlar Birliği (UIA) genel kuruluna da Türk heyetiyle birlikte katıldı. Mimarlık tarihçileri, bu jüri üyeliklerini dönemde Alman mimarlara duyulan güvenin ve verilen önemin açık bir göstergesi olarak okur.
Paul Bonatz'ın Mimari Dili: Anıtsallık, Yerel Malzeme ve Gelenek
Bonatz'ın mimarlığı, modernizmin sadeliğini reddetmeyen ama tarihsel ve yerel kaynaklardan da kopmayan bir çizgide durur. Hannover Belediye Binası ve Stuttgart Garı gibi büyük ölçekli yapılarında görülen rafine anıtsallık, 1930'larda tasarladığı köprülerde de sürdü. 1920'lerde Neckar Nehri üzerindeki on baraj yapısının tasarımından sorumluydu ve her birinde bölgenin jeolojisini yansıtan farklı yapı malzemeleri kullandı.Aynı tavrı Türkiye'de de sürdürdü. Bonatz, anıtsal mimarlıkta çağdaşlık ilkesini dışlamıyor, ancak millî kaynakların günün mimarlığına uyarlanması gerektiğini savunuyordu. Bu yaklaşım en açık biçimde Ankara'daki Saraçoğlu Memur Evleri'nde okunur. Mimar burada geleneksel Türk evinin cephe özelliklerini çağdaş konut tasarımına uyarlayarak yeniden yorumladı.
Savaş sonrasında ise bu dil yavaş yavaş dönüştü. Ankara'daki Türkiye Şeker Fabrikaları Genel Müdürlüğü binası, sade cephesiyle 1950'lerin modernist ofis bloğu tipolojisine yaklaşır. Cephedeki taş kaplamalar ise 1940'ların yerel vurgusunu taşımaya devam eder. Goethe-Institut Ankara'nın değerlendirmesine göre bu yapı, Bonatz'ın savaş sonrası dönemin anlayışına uyum sağlama çabasının bir örneğidir.
Paul Bonatz'ın Eserleri: Stuttgart'tan Ankara'ya Öne Çıkan Yapılar
Stuttgart Garı (1914-1928)
Bonatz'ın en bilinen eseri, Scholer ile birlikte 1911'deki yarışmayı "Umbilicus Sueviae" (Svabya'nın Göbeği) adlı önerileriyle kazandıkları Stuttgart Garı'dır. Yapım 1914'te başladı, savaş ve enflasyon nedeniyle uzayarak 1928'de tamamlandı. Mimarlar, Frankfurt ya da Leipzig'deki gibi tek ve geniş açıklıklı bir peron holü yerine her peronu ayrı ayrı örtmeyi tercih etti. Açılış döneminde bazı eleştirmenler yapıyı şato ve katedral romantizminin karışımı olarak gördü. İsviçre Tarih Sözlüğü ise aynı yapıyı, Bonatz'ı modern yapı anlayışının öncüleri arasına taşıyan yalın bir eser olarak değerlendirir.
Saraçoğlu Mahallesi, Ankara (1944-1946)
Bonatz'ın Türkiye'deki en geniş ölçekli işlerinden biri, Ankara'da memurlar için tasarladığı ve dört yüzü aşkın konuttan oluşan Saraçoğlu Mahallesi'dir. Mahalle, mimarın geleneksel Türk evi üzerine kurduğu konut dilinin kent ölçeğindeki karşılığıdır.
Ankara Devlet Opera Binası (1946-1948)
Bonatz, Şevki Balmumcu'nun 1930'ların ortasında tasarladığı Ankara Sergi Evi'ni bir opera ve tiyatro binasına dönüştürdü. Böylece erken Cumhuriyet'in modernist sergi yapılarından biri, 1940'ların sonunda başkentin opera sahnesine dönüştü.Bunların yanı sıra Ankara'da Gazi Eğitim Enstitüsü bünyesindeki Erkek Teknik Öğretmen Okulu ile Türkiye Şeker Fabrikaları Genel Müdürlüğü binasını tasarladı. Ankara'daki Fen Fakültesi binasında ise yalnızca danışman olarak yer aldı.
İstanbul Mimarlığında Paul Bonatz'ın İzleri
Bonatz'ın İstanbul'daki etkisi, kentin siluetinde yükselen bir yapıdan çok bir okul, bir restorasyon ve bir kuşak mimar üzerinden okunur.
Taşkışla: Bir Kışladan Mimarlık Fakültesine
Taşkışla, İngiliz mimar William James Smith tarafından 1846-1852 yılları arasında neo-Rönesans üslubunda inşa edildi. 1860'ta Dolmabahçe Sarayı'nın korunmasıyla görevli bir askerî kışlaya dönüştürüldü. Yapı 1944'te İstanbul Teknik Üniversitesi'ne tahsis edildiğinde, onu bir mimarlık okuluna dönüştüren onarım çalışmalarında Paul Bonatz ve Emin Onat birlikte yer aldı.İTÜ'nün Taşkışla Seminerleri'nde de vurgulandığı gibi yapı, üniversiteye tahsisinden bu yana üç ana müdahale süreci geçirdi. Bonatz ve Onat'ın 1940'lardaki çalışması bu sürecin ilk halkasıdır. Ardından 1970'lerde Nezih Eldem ekibinin, 2000'lerde ise Türkan Ulusu Uraz ve ekibinin müdahaleleri geldi. Bugün İTÜ Mimarlık Fakültesi hâlâ Taşkışla'da eğitim veriyor.
İTÜ'de Bir Proje Hocası
Bonatz 1946'da İstanbul Teknik Üniversitesi'nde kürsüye atandı ve Stuttgart'a dönene kadar mimari proje dersleri verdi. SALT Araştırma arşivindeki fotoğraflar, onu İTÜ Gümüşsuyu'nda Emin Halid Onat, Clemens Holzmeister ve Friedrich Hess ile birlikte öğrenci projelerine düzeltme verirken gösterir. Mimarlık tarihçileri, Bonatz'ın İTÜ'deki öğretim üyeliğini dönemin millî mimarlık anlayışının yönü ve yerli mimarların yetişmesi açısından önemli bulur.
İstanbul Yarışmaları ve Belediye Binası Tartışması
Bonatz, İstanbul'un 1940'lardaki iki önemli kamu yapısı yarışmasında jüri üyesiydi. Bunlardan biri İstanbul Radyoevi, diğeri İstanbul Adalet Sarayı yarışmasıdır. Harika-Kemali Söylemezoğlu Arşivi'nde yer alan bir belge ise 1940'larda İstanbul'un yeni belediye binasının tasarımının önce Bonatz'a verildiğini aktarır. Kentin nazım planını hazırlayan Henri Prost'un itirazı üzerine bu iş için yarışma açılmasına karar verildi. Aynı arşivde Prost, Bonatz ve Kemali Söylemezoğlu imzalı belediye sarayı etütleri, çizimleri ve maket fotoğrafları da bulunuyor. Bonatz'ın bir Boğaz köprüsü üzerine aldığı el yazısı notlar ve öneriler de bu arşivde korunuyor.
Kemali Söylemezoğlu ve Stuttgart-İstanbul Hattı
Bonatz'ın İstanbul'daki etkisini izlemek için önemli bir isim de Kemali Söylemezoğlu'dur. Güzel Sanatlar Akademisi'nden sonra Stuttgart Teknik Yüksekokulu'nda okuyan Söylemezoğlu, ardından hocası Bonatz'ın Stuttgart'taki bürosunda bir yıl çalıştı. 1940'larda katıldığı yarışmalarda, Stuttgart'taki eğitiminin ve dönemin ulusalcı eğilimlerinin izlerini taşıyan projeler üretti. Bonatz'ın ölümünden bir yıl sonra, 20 Aralık 1957'de İTÜ'de düzenlenen anma gününün davetiyesi de Söylemezoğlu tarafından hazırlanmıştı.
Bugünden Bakıldığında Paul Bonatz'ın Mimari Mirası
Bonatz'ın mirası iki kentte, iki farklı biçimde yaşıyor. Stuttgart'ta adı garla ve 1958-1959'da kent tarafından onun anısına kurulan Paul Bonatz Mimarlık Ödülü ile anılıyor. Türkiye'de ise Ankara'daki konut ve kamu yapılarında, İstanbul'da ise Taşkışla'da ve yetiştirdiği mimarlarda sürüyor.Bonatz'ın Türkiye yılları bugün mimarlık tarihçileri için de canlı bir araştırma alanı. 2017'de İTÜ'de tamamlanan Paul Bonatz'ın Türkiye Yılları başlıklı doktora tezi, SALT Araştırma başta olmak üzere dört farklı arşive dayanır. Tez, Bonatz'ı "millî mimari" söylemi içinde konumunu pek çok yolla pekiştiren bir iktidar figürü olarak okur. Bu eleştirel bakış, mimarın Türkiye'deki rolünü yalnızca bir hoca ya da tasarımcı olarak değil, dönemin mimarlık tartışmalarının merkezindeki bir aktör olarak görmeyi öneriyor.İstanbul'da Bonatz'ı en somut biçimde hissetmenin yolu ise Taşkışla'dır. 19. yüzyıldan kalma bir kışlanın Cumhuriyet'in mimarlık okuluna dönüşmesinde payı olan Alman mimarın hikâyesi, kentin mimari hafızasında bir yapıdan çok bir eğitim geleneği olarak kalmıştır.
Sıkça Sorulan Sorular
Paul Bonatz kimdir?
Paul Bonatz, "Stuttgart Okulu" ile anılan Alman mimar ve eğitimcidir. 1943'te Türkiye'ye yerleşti, İkinci Ulusal Mimarlık döneminde danışman, jüri üyesi ve İTÜ'de mimari proje hocası olarak çalıştı.
Paul Bonatz hangi dönemde yaşamıştır?
6 Aralık 1877'de doğdu, 20 Aralık 1956'da Stuttgart'ta hayatını kaybetti. Türkiye'de yerleşik olarak geçirdiği yıllar 1943'ten 1950'lerin ortasına uzanır.
Paul Bonatz'ın en bilinen eseri hangisidir?
En bilinen eseri, Friedrich Eugen Scholer ile birlikte tasarladığı ve 1914-1928 arasında inşa edilen Stuttgart Garı'dır.
Paul Bonatz'ın İstanbul'daki izleri nelerdir?
Emin Onat ile birlikte Taşkışla'nın İTÜ'ye tahsisi sonrasındaki onarım çalışmalarında yer aldı ve 1946'dan itibaren İTÜ'de mimari proje dersleri verdi. İstanbul Radyoevi ve İstanbul Adalet Sarayı yarışmalarında jüri üyeliği yaptı.
Paul Bonatz'ın Ankara'daki yapıları nelerdir?
Saraçoğlu Mahallesi (1944-1946), Şevki Balmumcu'nun Sergi Evi'nden dönüştürülen Ankara Devlet Opera Binası (1946-1948), Erkek Teknik Öğretmen Okulu ve Türkiye Şeker Fabrikaları Genel Müdürlüğü binası Ankara'daki başlıca işleridir.
Paul Bonatz hangi mimari akımla ilişkilidir?
Almanya'da "Stuttgart Okulu" ile, Türkiye'de ise 1940'ların İkinci Ulusal Mimarlık akımıyla ilişkilendirilir. Millî kaynakların çağdaş mimarlığa uyarlanmasını savundu.
#PaulBonatz #PaulBonatzKimdir #PaulBonatzEserleri #StuttgartGarı #Taşkışla #İTÜMimarlıkFakültesi #İkinciUlusalMimarlık #SaraçoğluMahallesi #CumhuriyetDönemiMimarisi #İstanbulMimarlıkTarihi
