Behruz Çinici: ODTÜ’den İstanbul’a Uzanan Brütalist Bir Mimarlık Dili
Behruz Çinici: ODTÜ’den İstanbul’a Uzanan Brütalist Bir Mimarlık Dili

Behruz Çinici, 1950 sonrası Türk mimarlığında brüt betonu bir anlatım diline dönüştüren isimler arasında yer alır. ODTÜ kampüsü yapıları ve TBMM Camii, mimarın en çok tanınan işleri arasındadır. Eşi Altuğ Çinici ile birlikte tasarladığı ODTÜ Ankara Yerleşkesi, Cumhuriyet dönemi üniversite mimarlığının temel metinlerinden biri olarak okunur. Oğlu Can Çinici ile gerçekleştirdiği TBMM Camii ise 1995 Ağa Han Mimarlık Ödülü’ne değer görülmüştür. Hikâyenin İstanbul tarafı daha az bilinir. İstanbul’da doğan ve burada yetişen Çinici, 1980'lerde Ortaköy’de ve Göztepe’de tasarladığı konut siteleriyle kentin yakın dönem mimarlığında da somut izler bıraktı.

 

Behruz Çinici Kimdir? İstanbul’da Yetişen Bir Yarışma Mimarı

Behruz Çinici 1932'de İstanbul’da doğdu. 1949'da Vefa Lisesi’ni, 1954'te İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi’ni bitirdi. Mezuniyetinin ardından aynı yıl fakültenin Şehircilik Kürsüsü’nde asistan oldu. 1950'lerin ikinci yarısında yürüttüğü yarışma çalışmaları mesleki kimliğinin ilk zeminini oluşturdu. Bu çalışmalardan biri, Enver Tokay, Hayati Tabanlıoğlu ve Ayhan Tayman ile birlikte hazırlanan Erzurum Atatürk Üniversitesi Kampüsü uluslararası yarışma projesiydi.

 

Kariyerindeki dönüm noktası 1961'de geldi. Altuğ Çinici ile birlikte ODTÜ Kampüs Yarışması’nı kazandılar, 1962'de bürolarını Ankara’ya taşıdılar. Çinici Mimarlık 1963'te, ODTÜ yerleşkesinin uygulanması vesilesiyle kuruldu. Büronun genel yönetimi 1989'da İstanbul’a taşındı. Behruz Çinici 18 Ekim 2011'de İstanbul’da hayatını kaybetti.

 

Behruz Çinici Hangi Dönemin Mimarıdır? 1950 Sonrası Türk Mimarlığında Yeni Arayışlar

 

Çinici’nin mesleğe adım attığı yıllarda Türkiye’de mimarlık tek bir üslup çizgisinde ilerlemiyordu. İTÜ’de hazırlanan bir yüksek lisans tezi, Çinici’nin mimari tavrını ve tasarım ilkelerini 1950 sonrasının çoğulcu mimari eğilimleri içinde ele alır. Bu çoğulcu ortamın iki belirleyici dinamiği vardı. Birincisi proje yarışmalarıydı. Genç mimarlar adlarını büyük ölçüde yarışmalarla duyuruyordu. Çinici de en önemli işini bir yarışma sonucunda elde etti. İkincisi malzemeye yeni bir bakıştı. Malzemenin kendini dışa vurmasını savunan brütalizmin etkisiyle Türkiye’de 1950'lerin sonlarından itibaren brüt beton kullanımı yaygınlaştı. Kalıptan çıktığı hâliyle bırakılan beton, malzemeyi saklamayan bir mimarlık anlayışının ifadesi hâline geldi. 

 

ODTÜ’nün kuruluş süreci bu dönemin kamu yapılarına nasıl yaklaştığını da gösterir. Üniversite 15 Kasım 1956'da küçük bir binada eğitime başladı. 1959'da açılan uluslararası yarışmayı Turgut Cansever’in ekibi kazandı, ancak proje rafa kaldırıldı. Bugünkü yerleşkenin planı, 1961'de açılan ve jürisinde uluslararası isimlerin bulunduğu ulusal bir proje yarışmasıyla elde edildi. Yarışma kent planlamasının yanı sıra mimarlık fakültesi, rektörlük ve yurt yapılarının tasarımını da kapsıyordu. Kazananlar 28 yaşındaki İTÜ mezunu Behruz Çinici ve eşi Altuğ Çinici oldu. Böylece Cumhuriyet döneminin ilk üniversite yerleşkelerinden biri genç bir mimar çiftin elinde biçimlenmeye başladı. 

 

Behruz Çinici’nin Mimari Dili: Ham Malzeme, Kontrast ve Ara Mekânlar

 

Çinici mimarlığının en görünür özelliği malzemeyi işlemeden kullanmasıdır. ODTÜ yapılarında brüt beton, Ankara taşı ve traverten pencere bantları tuğla ve sıvalı yüzeylerle birlikte kullanılır. Malzemeler genellikle ham hâlleriyle bırakılmıştır. ODTÜ Kütüphanesi’nin arşivi, Çinicilerin tasarladığı Mimarlık Fakültesi’ni döneminin ilk brütalist örneklerinden biri olarak tanımlar.Yine de bu dili tek bir etiketle açıklamak güçtür. Mimar Kemal Aran, Çinici yapıları üzerine yazdığı metinde bu mimarlığın “ne bilinen kalıplara tam uyuyor ne de kolaylıkla anlaşılabiliyor” olduğunu belirtir. Gelenekçi, modern ya da postmodern gibi kategorilerin onu tam olarak karşılamadığını savunur. Aran’a göre bütünlük tekrarlanan oranlardan ya da görsel motiflerden değil, birbiriyle ilişkili karşıt biçimlerden doğar. Her yapı kendi işlevini ifade eder, ama ölçek, biçim ve malzemede farklılaşır. Binalar arasında kalan mekânlar da en az binalar kadar önemlidir. İç mekânlar korunaklılık hissi verirken dış dünyayla bağını koparmaz. Yapılar içinde ilerledikçe mekânsal seçenekler daralmaz, aksine çoğalır. Doğal ışık ve beklenmedik mekânlar bu deneyimi güçlendirir.

Sizi Daha Yakından Tanıyalım
Bu yazı neden ilginizi çekti?
Size en yakın seçeneği işaretleyin.

 

Behruz Çinici’nin Eserleri: ODTÜ’den Meclis Yerleşkesine

 

ODTÜ Ankara Yerleşkesi (1961–1980)

Çiniciler 1961-1980 yılları arasında yerleşkenin planından tek tek fakülte binalarına kadar uzanan geniş bir ölçekte çalıştı. Yerleşke akademik, merkezi ve konut olmak üzere üç bölgeye ayrılır. Planın belkemiği “alle” adı verilen yaya yoludur. Kuzey-güney yönünde uzanan, araç trafiğinden arındırılmış bu yaya omurgası akademik bölgeyi sarar. Yeşil alanlarla buluştuğu noktalarda daralıp genişler, yapı girişlerinde küçük meydanlara açılır. Kemal Aran, yerleşkenin insan eliyle oluşturulmuş bir orman ve onu çevreleyen doğa etrafında örgütlendiğini vurgular.

 

ODTÜ Mimarlık Fakültesi

Mimarlık Fakültesi yerleşkenin ilk yapısıdır. ODTÜ’nün kendi yayınına göre yerleşkenin inşasına Mimarlık Fakültesi binasıyla başlandı. Bina bir süre yalnızca eğitim birimlerine değil, rektörlük gibi idari birimlere ve kütüphane, amfi gibi kültürel birimlere de ev sahipliği yaptı. Alleye açılan iki girişten biri idari birimlere, diğeri revaklı bir geçitle stüdyolara ve dersliklere ulaşır. Çatıdaki açıklıklar ve kare planlı mekânlardaki avlular iç mekânlara gün ışığı taşır. Yapı sanat ile mimarlığın birlikteliğini de taşır. Fakültedeki Gencay Kasapçı seramik duvar panosu bugün ayrı bir koruma çalışmasının konusudur.Yerleşkenin Kapalı Spor Salonu, aynı yapısal cesareti farklı bir ölçekte gösterir. Yaklaşık 50 x 33 metrelik salonu, 16 santimetre kalınlığında katlanmış beton plaklardan oluşan bir kabuk çatı örter.

 

TBMM Camii (1989)

Çinici’nin Meclis yerleşkesiyle ilişkisi 1970'lerin sonunda başladı. 1977'de TBMM Vakfı’nın sanatçı üyeliğine seçildi. 1978'den itibaren Meclis’in ek yapılarını tasarladı. Halkla İlişkiler Binası 1980-1984 yılları arasında inşa edildi.Bu sürecin en çok konuşulan yapısı, Can Çinici ile birlikte tasarladığı TBMM Camii’dir. Ağa Han Kalkınma Ağı’nın kayıtlarına göre cami Meclis yapılarının simetrisinin belirlediği çizginin sonunda yer alır. Kademeli piramidal çatıya ve tamamen camla kaplı bir kıble duvarına sahip alçak bir yapıdır. Bu yapı türünün alışılmış mimari dağarcığından bilinçli olarak uzaklaşır. 1989'da tamamlanan yapı, 1993-1995 dönemi Ağa Han Mimarlık Ödülü’nü aldı.

 

Behruz Çinici İstanbul’da: Ortaköy’den Göztepe’ye Konut Mimarlığı

Çinici’nin İstanbul’la bağı kariyerinin iki ucunda belirginleşir. Mesleki hayatına İstanbul’da başladı. 1980'lerde kentte büyük ölçekli konut sitelerinin tasarımına yöneldi ve büronun merkezini de yeniden bu şehre taşıdı.

 

Naciye Sultan Konut Sitesi, Ortaköy

Naciye Sultan Konut Sitesi, Beşiktaş’ta Ortaköy’ün Portakal Yokuşu üzerinde yer alır. SALT Araştırma’daki Çinici Arşivi’nde sitenin Altuğ ve Behruz Çinici imzalı çizimleri bulunur. Bloklara göre hazırlanmış uygulama projeleri, sistem detayları, pencere detayları ve eskizler 1983-1984 tarihlidir. Fotoğrafçı Gültekin Çizgen’in yapıyı belgeleyen kaydı, sitenin 1988'de inşa edildiğini not eder. 

 

Göztepe Soyak Sitesi

Göztepe Soyak Sitesi, Çinici’nin İstanbul’daki en kapsamlı konut projesidir. Arşivdeki çizimler 1985-1986 yıllarına tarihlenir. Proje yalnızca apartman bloklarından oluşmaz. Programda 6 katlı ve 10 katlı apartman bloklarının yanında büro ve restoran katlarını içeren bir ticaret ve rekreasyon merkezi ile küçük bir çarşı da yer alır. Yapım dilini prekast cephe panelleri, prekast tonozlar ve portal sistem detayları belirler. 

 

Büyük İstanbul Tarihi’nde Celâleddin Çelik, bu siteyi İstanbul mimarlığının gelenekle bağ kurma arayışları içinde ele alır. Çelik’e göre Turgut Cansever’in Şişli Terakki Lisesi’nde modüler olarak tekrarladığı tonozlar, daha sonra Behruz Çinici’nin Soyak Göztepe Konutları’nda (1988-1993) yeniden karşımıza çıkar. Aynı metin, sitede taç kapıya sadeleşmiş, geometrik ve basamaklı bir formla gönderme yapıldığını, ayrıca bir cumba yorumu bulunduğunu belirtir. Çelik bu göndermelerin yüksek yoğunluklu, çok katlı yapılarda temel bir tasarım ilkesine mi dönüştüğü, yoksa yüzeyde mi kaldığı sorusunu da açık bırakır. Bu soru, ODTÜ’nün brüt beton dilinden 1980'lerin geleneğe göndermeler yapan konut mimarlığına uzanan çizgiyi okumak için verimli bir başlangıç sunar.

 

Taksim Meydanı ve Kentsel Ölçekte Düşünmek

Çinici’nin İstanbul’daki çalışmaları konutla sınırlı kalmadı. 1987'de Altuğ ve Can Çinici ile birlikte Uluslararası Taksim Meydanı Kentsel Tasarım Yarışması için bir proje hazırladı. Arşivdeki paftalar, meydanın katmanlı biçimde ele alındığını gösterir. Öneride otobüs durakları ve yeraltı otoparkı katları, anıt meydanı için bir döşeme planı ve kent mobilyaları yer alır. Daha önce, 1976-1980 yılları arasında, Doğan Tekeli ve Sami Sisa ile birlikte Topçular’daki Seferağa Sanayi Çarşısı’nın avan projesini hazırlamıştı. Bu çalışmalar birlikte okunduğunda Çinici’nin İstanbul mimarlığındaki yeri netleşir. Kentte anıtsal kamu yapılarından çok konut sitesi ve kentsel tasarım ölçeğinde iz bıraktı. Prefabrik yapım teknikleriyle geleneksel mimari öğeleri yan yana getirmeyi denediği projeleri, 1980'lerin İstanbul’unda yerel mimarlıkla bağ kurma tartışmasının içinde yer alır.

 

Bugünden Bakıldığında Behruz Çinici’nin Mirası

Çinici mirasının en somut karşılığı ODTÜ yerleşkesidir. ODTÜ Senatosu’nun 24 Mayıs 2016 tarihli kararıyla kabul edilen Mekânsal Strateji ve Tasarım Kılavuzu, yerleşkeyi korunması gerekli bir modern miras ve kültürel peyzaj alanı olarak tanımlar. Kılavuz gelecekteki gelişimde alleye sadık kalınmasını öne çıkarır. Akademik çalışmalar da bu yaya yolunu yerleşkenin korunmasında başlangıç noktası olarak ele alır. Yerleşkenin yapılı ve sosyal çevresini biçimlendiren ana omurga alle olduğu için koruma önerileri bu omurgaya odaklanır. 

 

Çinici’nin düşünme ve üretme biçimi bugün belgeleriyle de izlenebilir. SALT Araştırma bünyesindeki Altuğ-Behruz Çinici Arşivi, mimarların üretim sürecini izlemeyi mümkün kılan eskizleri, mimari çizimleri, fotoğrafları, raporları, dilekçeleri ve yazışmaları bir araya getirir. Ankara’daki kampüs planlarından Ortaköy ve Göztepe’deki konut detaylarına uzanan bu arşiv, Çinici’nin İstanbul’daki üretimini de kayıt altına alır. Brüt betonun ham dürüstlüğünden geleneğe yeniden bakan konut denemelerine uzanan bu birikim, Behruz Çinici’yi Cumhuriyet dönemi mimarlığının farklı evrelerini kendi eserlerinde taşıyan bir isim olarak okumaya imkân tanır.

 

Mimari Değeri Yüksek Yeni İlanlardan ve Seçkin Portföyümüzden İlk Siz Haberdar Olun
E-bültenimize abone olun, mimari değeri yüksek gayrimenkulleri ve yeni portföyleri yakından takip edin.

 

Sıkça Sorulan Sorular

Behruz Çinici kimdir?
1932'de İstanbul’da doğmuş, İTÜ Mimarlık Fakültesi mezunu bir mimardır. Eşi Altuğ Çinici ile birlikte ODTÜ Ankara Yerleşkesi’nin ve yerleşkedeki birçok yapının tasarımını üstlenmiştir. 2011'de İstanbul’da hayatını kaybetmiştir.

 

Behruz Çinici hangi dönemde yaşamıştır?
1932-2011 yılları arasında yaşamıştır. Mesleki üretimi 1950'lerin ikinci yarısından 1990'lara uzanır ve 1950 sonrası Türk mimarlığının çoğulcu ortamı içinde değerlendirilir.

 

Behruz Çinici’nin en bilinen eserleri hangileridir?
ODTÜ Ankara Yerleşkesi ile Mimarlık Fakültesi binası ve 1995 Ağa Han Mimarlık Ödülü’nü alan TBMM Camii en bilinen eserleri arasındadır.

 

Behruz Çinici’nin İstanbul’daki yapıları nelerdir?
Ortaköy’deki Naciye Sultan Konut Sitesi ve Göztepe Soyak Sitesi öne çıkar. Mimar ayrıca 1987'de Taksim Meydanı Kentsel Tasarım Yarışması’na proje hazırlamıştır.

 

Behruz Çinici hangi mimari akımla ilişkilendirilir?
ODTÜ yapılarındaki brüt beton kullanımı nedeniyle Türkiye’deki brütalist mimarlıkla ilişkilendirilir. 1980'lerdeki İstanbul konutlarında ise geleneksel mimari öğelere göndermeler yapan bir yaklaşım görülür.

 

TBMM Camii’nin mimarı kimdir?
TBMM Camii Behruz Çinici ve Can Çinici tarafından tasarlanmış ve 1989'da tamamlanmıştır.

 

Sizi Daha Yakından Tanıyalım
Bu yazı neden ilginizi çekti?
Size en yakın seçeneği işaretleyin.
Mimari Değeri Yüksek Yeni İlanlardan ve Seçkin Portföyümüzden İlk Siz Haberdar Olun
E-bültenimize abone olun, mimari değeri yüksek gayrimenkulleri ve yeni portföyleri yakından takip edin.

#BehruzÇinici #BehruzÇiniciKimdir #BehruzÇiniciEserleri #AltuğÇinici #ODTÜKampüsü #TBMMCamii #BrütalistMimari #CumhuriyetDönemiMimarlığı #İstanbulMimarisi #TürkMimarisi